TẠM BIỆT BỐ SỸ 14 THÁNG 10 NĂM 2025 (23 THÁNG 8 NĂM ẤT TỴ)

 

https://youtu.be/tBzlzqMQIlA?si=YK8lsre-UvHj1KDf

PHÂN ƯU

https://www.vietbao.com/p301430/phan-uu

ĐỪNG GIỮ - CỨ SỐNG - Nguyễn Tư Loan

Cháu may mắn có nhân duyên được bác cưu mang cho gia đình cháu về sống chung trong lúc gia đình bị hoạn nạn.  Cháu được một nhân duyên vô cùng quý báu là mỗi tối cháu thấy bác thiền, cháu rất thích thú, rất muốn bắt chước bác nhưng chưa học được thì bác đã bị bắt đi học tập cải tạo. Nhưng quả thực bác đã tặng cho cháu một hạt mầm thiền của Đạo Phật mà sau này cháu được tu học theo thầy Viên Minh nuôi dưỡng phát triển trở thành con người bây giờ. 

Cháu còn được chăm sóc cho bác sức khỏe răng và cùng với chị Liên chăm sóc sức khỏe cho bác và  bác đã sống  vui, và nhất quyết sống khỏe cho đến lúc bác ra đi ở tuổi 103. Bạn bè trang lứa của bác càng ngày càng thưa dần và cũng không còn sức khỏe để xuất hiện trong những buổi giao lưu ở công chúng nữa. Trong khi cháu hân hạnh được tham dự khá nhiều sinh hoạt của bác. Tết năm nay mưa nhiều bác không ra ngoài đi bộ được nên cũng quẫn chân. Khi cháu đến, ngày hôm ấy chỉ có mây, không mưa, hai bác cháu ( dùng ngôn từ nhà Phật) đi kinh hành, trong khi dùng cách diễn tả của bác là đi “ lăng quăng”. Hai bác cháu dừng  chân lại ngắm nhà làm landscape rất thiền. Cuối tháng 5  năm nay là lần cuối cùng cháu chụp được hình bác và thầy Viên Minh là hai vị thiện tri thức đã giúp cháu trưởng thành. Bác là người tặng  cho cháu hạt mầm thiền và thầy Viên Minh hướng dẫn cháu trưởng thành trong thiền. 

Từ nay cháu không còn được ôm bác nữa rồi. Xin bác thong dong tự tại đi về Niết Bàn. Nhớ bác rất nhiều.

Cháu Nguyễn Tư Loan 

LA MORT N'EXISTE PAS! - Henri Cassim

S’il nous faut naître pour mourir, il nous faut aussi peut-être mourir pour renaître. Il n’est pas facile de naître, comme il n’est pas facile de mourir car nous avons peur de quitter la vie que nous connaissons, pour une autre vie inconnue. 

Et de même qu’il existe des naissances avant terme, il y a des morts qui semblent bien prématurées. Mais la vie nous pousse toujours en avant. Elle nous projette chacun à son rythme. Et le fleuve devient la mer. La chrysalide abandonne son cocon pour devenir papillon de liberté. 

“À moins qu’il ne meure, le grain ne porte pas de fruit”. Il nous faut quitter un jour notre manteau d’hiver pour vivre un printemps nouveau - “La vie ne nous est pas otée, elle est transformée.” 

Finalement, la mort n'existe pas. Bien sûr, il y a la mort corporelle qui fait souffrir et pleurer mais ce n’est pas la mort spirituelle. 

La mort est une porte, un passage vers le pays de l’immense amitié, de la tendresse infinie. La mort nous élève au- dessus des insouciances et des banalités du quotidien, L’Homme ne meurt pas. La mort est un accouchement vers la lumière. 

Henri Meunier 

Bonne Lecture Hương Nhí 

---

If we must be born in order to die, perhaps we must also die in order to be reborn. It is not easy to be born, just as it is not easy to die, for we fear leaving the life we ​​know for another unknown one.

And just as there are premature births, there are deaths that seem far too soon. But life always propels us forward. It propels each of us at our own pace. And the river becomes the sea. The chrysalis abandons its cocoon to become a butterfly of freedom.

“Unless it dies, the grain bears no fruit.” We must one day shed our winter cloak to experience a new spring – “Life is not recorded for us, it is transformed.”

Ultimately, death does not exist. Of course, there is physical death, which brings suffering and tears, but this is not spiritual death.

Death is a door, a passage to the land of immense friendship, of infinite tenderness. Death elevates us above the carelessness and banalities of everyday life. Man does not die. Death is a birth into the light.

Henri Meunier

Enjoy your reading, Hương Nhí

--- 

Nếu chúng ta phải sinh ra để rồi chết đi, thì có lẽ chúng ta cũng phải chết đi để được tái sinh. Sinh ra không dễ dàng, cũng như chết đi không dễ dàng, bởi chúng ta sợ phải rời bỏ cuộc sống quen thuộc để đến với một cuộc sống khác, xa lạ.

Cũng như có những ca sinh non, có những cái chết dường như đến quá sớm. Nhưng cuộc sống luôn thúc đẩy chúng ta tiến về phía trước. Nó thúc đẩy mỗi người chúng ta theo nhịp độ riêng của mình. Và dòng sông trở thành biển cả. Con nhộng từ bỏ kén để trở thành một chú bướm tự do.

“Nếu không chết đi, hạt lúa sẽ không đơm hoa.” Một ngày nào đó, chúng ta phải cởi bỏ chiếc áo choàng mùa đông để sống một mùa xuân mới – “Cuộc sống không bị lấy đi mà, mà nó được chuyển hóa.”

Cuối cùng, cái chết không tồn tại. Dĩ nhiên, có cái chết về thể xác, mang theo đau khổ và nước mắt, nhưng đó không phải là cái chết về tinh thần.

Cái chết là một cánh cửa, một lối đi đến vùng đất của tình bạn bao la, của sự dịu dàng vô hạn. Cái chết nâng chúng ta lên khỏi sự vô tâm và tầm thường của cuộc sống thường nhật. Con người không chết. Cái chết là một sự ra đời vào ánh sáng.

Henri Meunier

DI SẢN TINH THẦN DOÃN QUỐC SỸ – MỘT ĐIẾU VĂN TRIẾT HỌC Nguyễn Quốc Bảo (Pierre Nguyen)

笑對塵生心不動

行於世事道常明

Tiếu đối trần sinh tâm bất động

Hành ư thế sự đạo thường minh.

Dịch nghĩa:

Cười trước cõi trần, lòng chẳng động,

Bước trong thế sự, đạo còn soi.

Bất Tiếu

(Nhớ Nguyễn Trọng Cảnh)

1. CON NGƯỜI

Ông đã đi rồi. Một buổi sáng bình yên ở Quận Cam, hơi thở cuối cùng rời khỏi thân xác đã gánh hơn một thế kỷ trần gian. Không có tiếng khóc lớn, không có vòng hoa phô trương, chỉ là sự tĩnh lặng – cái tĩnh lặng mà cả đời ông đã đi tìm, và cuối cùng, đã hòa vào nó. Doãn Quốc Sỹ – cái tên ấy, khi đọc lên, như nghe tiếng chuông xa của một thời thanh khiết. Một thế kỷ qua đi, nhưng với ông, thời gian chưa bao giờ là dòng trôi, mà là dòng lắng. Ông sống như một giọt nước rơi vào lòng đất, thấm xuống, tan đi, để lại một vệt trong suốt.

Tôi nhỏ hơn ông hai mươi tuổi, nghĩa là sinh ra trong một thế giới đã khác: một thế giới của ồn ào, nghi ngờ, của những ý thức bị thương tổn sau bao lần đứt gãy. Nhưng Doãn Quốc Sỹ vẫn ở đó – như một cột sáng lặng lẽ. Không lớn tiếng, không tranh biện, không tự xưng, ông chỉ mỉm cười, như thể đã biết hết những điều người ta còn loay hoay hỏi. Ông không “vượt qua” thời đại – ông bước ra khỏi nó. Và bằng chính sự bước ra ấy, ông chứng tỏ một điều tưởng đơn giản mà hiếm ai làm được: rằng con người vẫn có thể sống thiện lành, vẫn có thể giữ một tâm hồn trong sáng, giữa bao nhiêu đục ngầu của thế kỷ.

Ở ông, không có sự “phấn đấu” để thành đạo. Không có khổ hạnh để chứng ngộ. Thiền không phải là một con đường, mà là hơi thở. Ông sống giữa đời mà vẫn vô tâm, vô ngã, như thể những biến động bên ngoài chỉ là những làn gió thoảng. Người ta bảo ông đã từng bị giam cầm, bị đánh đập, bị tước mất cả tự do. Nhưng thử hỏi: có ai có thể tước được tự do của một người đã không còn coi thân xác là ngục tù? Ông bị giam, nhưng chính ông lại hóa giải nhà tù bằng tâm thiền của mình. Trong tù, ông vẫn thở ra và hít vào như ở giữa trời rộng. Người ta tưởng bắt được Doãn Quốc Sỹ – nào ngờ chỉ bắt được một thân xác, còn linh hồn ông thì đã ung dung tự tại từ lâu rồi.

Tôi nhớ một lần đọc lại câu chuyện “mất xe La Dalat” của ông – cái xe duy nhất, phương tiện đi lại, và cũng là tài sản cần thiết của một nhà văn nghèo. Khi biết xe mất, ông chỉ cười khà khà: “Thế đấy!” Cái “thế đấy” của ông không phải là chấp nhận bất lực, mà là minh triết. Nó không phải buông xuôi, mà là buông xả. Ở đời, mấy ai cười nổi khi vừa mất đi thứ quý giá nhất mình có? Nhưng ông cười được. Và trong tiếng cười ấy, có cả ngàn năm thiền định, có bóng dáng của Trần Nhân Tông, có hơi thở của Phật Thích Ca, có sự siêu nhiên của người hiểu được bản chất vô thường của mọi sự vật.

Trong một thế kỷ đầy dâu bể của Việt Nam, Doãn Quốc Sỹ là một trong số ít những người giữ được sự quân bình giữa trí thức và hiền triết. Ông dạy học, nhưng không truyền tri thức – ông truyền tâm thế. Ông viết văn, nhưng không kể chuyện – ông kể sự tĩnh lặng. Những học trò của ông, dù chỉ học ông một niên khóa, đều nói rằng họ học được “cách đứng, cách ngồi, cách nói.” Ở ông, mọi cử chỉ đều có ý nghĩa. Khi ông đặt bút, con chữ không đi tìm cái đẹp, mà đi tìm cái thật. Khi ông giảng bài, câu nói không chỉ để hiểu, mà để an tâm. Con người ấy, sống giữa cõi phàm, nhưng đã hóa cõi thánh trong từng động tác thường nhật. 

Doãn Quốc Sỹ, nếu sinh ở Trung Hoa đời Đường, có lẽ đã là một thiền sư; nếu ở Ấn Độ, có lẽ là một đạo sĩ lang thang; nếu ở Pháp thế kỷ XIX, có lẽ là một Pascal cười thay vì khóc. Nhưng ông sinh ở Việt Nam, ở một thời đầy rối loạn, nên thành một nhà văn. Một nhà văn – người phải dùng chữ, nhưng chữ lại chỉ là phương tiện. Ông viết không để chứng minh, không để giải thích, mà để “gợi”. Cái đẹp trong văn ông không nằm ở cấu trúc hay ngôn từ, mà nằm trong tấm lòng. Đọc “Chiếc Chiếu Hoa Cạp Điều” hay “Khu Rừng Lau”, ta thấy một thứ ánh sáng dịu, thấm, không rực rỡ mà cũng không tàn. Ánh sáng ấy không soi rọi, mà tỏa lan – như ánh đèn trong sương, như hơi thở của một người ngồi yên giữa giông gió. 

Với thế hệ chúng tôi, Doãn Quốc Sỹ là chứng nhân của một nhân cách. Một người có thể bị đánh, bị bắt, bị lưu đày – nhưng không bao giờ than oán. Một người có thể thua mọi trận ngoài đời – nhưng chưa bao giờ thua chính mình. Trong khi bao nhiêu người tìm cách nói lớn tiếng để được nhớ, ông chọn im lặng để được quên. Và chính vì thế, ông được nhớ lâu hơn tất cả. Cái im lặng của ông không phải là sự tránh né, mà là một bài học. Trong xã hội mà ai cũng muốn nói, thì người biết im là người đã hiểu hết.

Những năm cuối đời, ông vẫn giữ thói quen uống nước muối súc miệng, đi bộ chậm, ăn ít, nói ít, cười nhiều. Cái cười của ông là một thứ hương. Nó không bật ra vì hứng khởi, mà tỏa ra vì lòng nhẹ. Tôi từng tự hỏi: phải chăng đó chính là đỉnh cao của tu tập – khi mỗi cử chỉ thường nhật đều mang dáng dấp của đạo? Ở Doãn Quốc Sỹ, người ta không còn thấy ranh giới giữa “đời” và “đạo”. Cả hai hòa vào nhau, như sóng và nước, như tiếng thở và nhịp tim. Có lẽ, chính vì thế mà ông được gọi là người “đối cảnh vô tâm” – không phải vì ông không có cảm xúc, mà vì cảm xúc đã trở nên trong suốt. Ông vẫn thấy, vẫn thương, vẫn buồn, nhưng trong cái buồn ấy đã có sự hiểu, trong cái thương ấy đã có sự biết.

Nếu có thể tóm lại bằng một câu, tôi nghĩ: Doãn Quốc Sỹ là người đã chứng minh rằng từ bi có thể là một triết học sống. Không cần diễn thuyết, không cần luận thuyết, ông chỉ sống hiền lành, và chính sự hiền lành ấy là một định nghĩa của trí tuệ. Ông không cố gắng trở thành người khác, và cũng không đòi ai phải trở thành ông. Ông chỉ nói: “Thế đấy!” – một lời đơn giản, mà trong đó chứa cả cái nhìn của Phật, cái im của Lão, và cái nhân của Khổng.

2. TƯ TƯỞNG

Nói về Doãn Quốc Sỹ, người ta thường nhắc đến đức độ, đến lòng nhân, đến chữ “hiền.” Nhưng tôi nghĩ, chữ “hiền” ở ông không phải là một phẩm chất đạo đức, mà là một hình thái của trí tuệ. Đó không phải là sự nhu thuận, càng không phải là sự cam chịu; nó là kết tinh của một cái nhìn xuyên suốt — một thứ minh triết an nhiên chỉ có thể đến từ người đã đi qua khổ đau mà không mang theo hận thù. Ông từng nói: “Con người có thể bị ép sống, nhưng không ai ép được cách ta sống.” Chính ở điểm này, tư tưởng Doãn Quốc Sỹ chạm tới cái cốt lõi của tự do.

Tự do, với ông, không phải là khả năng làm điều mình muốn, mà là khả năng không bị lệ thuộc vào điều mình ghét. Người ta thường tưởng rằng tự do là hành động; nhưng trong ông, tự do là buông bỏ hành động. Khi một người có thể thản nhiên nói “Thế đấy” trước mất mát, khi một người có thể cười mà không cần thắng, thì người ấy đã thoát khỏi vòng hệ lụy của thế gian. Tự do ấy không phải là quyền, mà là trí. Không ai ban cho ông, và cũng không ai tước đi được.

Đó là tư tưởng xuyên suốt trong văn ông: tự do như một trạng thái nội tâm, chứ không phải một hoàn cảnh chính trị. Ở một xã hội miền Nam sôi động những năm sáu mươi, Doãn Quốc Sỹ vẫn chọn con đường riêng — không cổ võ chủ nghĩa, không tranh luận quyền lực, mà chỉ viết về những mảnh đời nhỏ bé, về nhân tính bị thử thách, về phẩm giá con người trong sự lặng lẽ. Với ông, nhà văn không phải là người cầm bút để phản ứng, mà là người giữ lại phần nhân hậu khi xã hội đã mất nó.

Vì vậy, tác phẩm của ông – dù là Chiếc chiếu hoa cạp điều, Dòng sông định mệnh, Khu rừng lau, hay Vào thiền – đều có một đặc điểm chung: không có kẻ thù. Ở đó, con người không được phân chia bởi lập trường hay ý thức hệ; họ chỉ khác nhau ở mức độ tỉnh thức. Trong khi người khác viết để chứng minh “bên kia sai,” thì Doãn Quốc Sỹ viết để nhắc “bên nào cũng khổ.” Ông không đứng về phía ai, vì ông đứng về phía người. Và chính ở điểm đó, ông vượt ra khỏi biên giới của mọi thời cuộc. 

Người ta hay quên rằng Doãn Quốc Sỹ là một nhà giáo trước khi là nhà văn. Nhưng có lẽ vì thế mà tư tưởng của ông không mang tính phán xét mà mang tính khai mở. Ông dạy sinh viên không phải để họ “trở thành ai đó,” mà để họ tự nhận ra mình là ai. Nhiều thế hệ học trò kể rằng, trong mỗi buổi giảng của ông ở Đại học Văn khoa hay Vạn Hạnh, ông thường nói về đạo sống nhiều hơn về văn chương. Với ông, văn chương chỉ là một cách để học làm người. Viết, là học khiêm tốn; đọc, là học lắng nghe. Và điều đáng sợ nhất của con người, theo ông, không phải là ngu dốt, mà là tự tin rằng mình đúng.

Cái “đúng” mà ông nói tới không phải là chân lý logic, mà là cái ngã. Khi cái ngã lớn lên, lòng nhân biến mất. Khi lòng nhân mất, mọi lý tưởng trở thành bạo lực. Chính vì nhìn thấy điều đó trong kháng chiến, ông rời bỏ Việt Minh. Ông không bỏ vì sợ, mà vì không muốn phụng sự cho một chân lý đã quên mất con người. Từ đó, ông chọn viết – như một hình thức phản tỉnh. Nhưng khác với các nhà văn chính luận, Doãn Quốc Sỹ không lên án; ông chỉ soi rọi. Ánh sáng của ông không làm chói mắt, mà làm hiện hình.

Triết học của ông là triết học của “từ bi tỉnh thức.” Ông tin rằng cái thiện không cần tuyên bố; nó chỉ cần được sống. Trong triết lý phương Đông, từ bi thường gắn với lòng thương; nhưng nơi ông, từ bi gắn với hiểu biết. “Thương mà không hiểu là thương mù quáng; hiểu mà không thương là hiểu vô ích.” Câu nói ấy, nếu đặt trong bối cảnh xã hội phân cực của thế kỷ XX Việt Nam, là một tuyên ngôn không lời. Vì thế, ông trở thành một loại triết nhân thầm lặng: không giảng đạo, mà sống đạo.

Điều kỳ lạ là: dù bị bắt, bị tù, bị lưu đày, Doãn Quốc Sỹ không bao giờ biến khổ đau thành vũ khí. Ông không viết để tố cáo, mà để thanh lọc. “Vào Thiền” không phải là cuốn sách dạy thiền, mà là một bản ghi lại hành trình làm người sau đổ nát. Trong từng trang sách, ta thấy một con người vừa yếu đuối vừa kiên cường, vừa sợ hãi vừa vững vàng. Ông không hề giấu đi nỗi mệt mỏi của mình; nhưng chính sự thành thật ấy khiến ông gần gũi. Khi ông nói “Đối cảnh vô tâm,” đó không phải là tuyên ngôn của người đã giác ngộ, mà là tiếng nói của người đang học cách bình thản trong từng khổ đau.

Trong Vào Thiền, có một đoạn rất ngắn mà tôi cho là linh hồn tư tưởng của ông: “Hãy để cho tâm mình trở thành như mặt hồ phẳng lặng. Khi cơn gió của đời thổi qua, nó sẽ chỉ gợn lên chút xao động rồi lặng lại. Đừng xua gió, đừng ghét gió. Vì gió đến để nhắc ta rằng hồ vẫn còn sống.” 

Đó là cách ông nhìn thế giới: không phải tách mình khỏi nó, mà chấp nhận nó trong sự tĩnh lặng. Đời sống không phải là thứ để chạy trốn, mà là nơi để thực tập sự trong sáng. Người khác vào thiền để thoát đời; ông vào thiền để sống sâu hơn trong đời. Chính vì thế, ông được xem như người nối tiếp dòng “Cư trần lạc đạo” của Trần Nhân Tông — sống giữa bụi trần mà lòng vẫn như sen nở.

Ở tầng sâu hơn, tư tưởng Doãn Quốc Sỹ là một phản ứng hiền hậu đối với cả chủ nghĩa duy lý phương Tây và ý thức hệ toàn trị phương Đông. Ông không phủ nhận lý trí, nhưng cũng không thần thánh hóa nó. Ông biết rằng lý trí giúp con người chế ngự thế giới, nhưng chỉ có từ tâm mới cứu con người khỏi chính mình. Với ông, văn minh là sản phẩm của lý trí; còn nhân phẩm là hoa trái của lòng nhân. Một xã hội có thể phát triển mà vẫn tàn nhẫn, như một cơ thể khỏe mạnh mà trái tim lạnh. Bởi thế, điều ông mơ ước không phải là một Việt Nam giàu có, mà là một Việt Nam hiền.

Có người từng hỏi: “Nếu không có triết học chính trị, không có chủ nghĩa, làm sao giữ được niềm tin?” Ông đáp: “Tin vào điều thiện là đủ.” Câu nói ấy nghe đơn giản, nhưng là cả một triết học. Bởi tin vào điều thiện không phải là tin rằng thế gian sẽ tốt; mà là tin rằng ta vẫn có thể tốt, dù thế gian xấu. Chính ở đó, Doãn Quốc Sỹ đạt tới chiều sâu của đạo học: cái thiện không phải là kết quả, mà là thái độ sống. Một người hiền không vì đã hết giận, mà vì biết mỉm cười giữa cơn giận. Một người an không vì không còn lo, mà vì biết ôm lo mà không khổ. Ông là hiện thân của điều ấy – một con người vừa triết lý vừa bình dị, vừa tôn giáo vừa nhân văn.

3. DI SẢN VÀ THẾ HỆ KẾ TỤC

Khi một người như Doãn Quốc Sỹ rời cõi tạm, ta không chỉ mất một nhà văn, mà mất một phương hướng sống. Ở thời đại của tốc độ, ông là biểu tượng của sự chậm; giữa thời ồn ào, ông là biểu tượng của tĩnh; trong một thế kỷ mà con người nói nhiều về tự do nhưng sống trong sợ hãi, ông là hình ảnh của tự do nội tâm. Di sản của ông không nằm trên giá sách, mà nằm trong cách ông đi, ông ngồi, ông cười – trong cái nhẹ của một linh hồn đã biết trọng lượng của đời.

Có thể nói, Doãn Quốc Sỹ đã để lại cho chúng ta ba gia tài vô hình:

Thứ nhất, là đức tin vào con người 

Không phải đức tin tôn giáo, mà là niềm tin nhân sinh. Ông tin rằng con người có thể tốt hơn bản năng của mình. Văn chương ông không tô hồng, không vẽ thiên đàng; nó chỉ mời ta nhìn vào lòng mình, để thấy rằng thiện lương không ở đâu xa. Ông không xây tháp ngà cho nghệ thuật, mà dựng một mái chòi cho tâm hồn. Ai bước vào đó cũng thấy mình được tha thứ. Có lẽ, đó là lý do vì sao người đọc Doãn Quốc Sỹ – dù ở miền Nam, miền Bắc hay hải ngoại – đều cảm thấy được an ủi. Bởi ông không dạy họ phải sống sao, chỉ nhắc rằng: hãy sống sao cho tâm còn mềm.

Thứ hai, là đức độ làm người trí thức

Một người viết có thể có tài mà không có đức; có thể có tư tưởng mà thiếu khiêm cung. Nhưng Doãn Quốc Sỹ không thuộc về kiểu ấy. Ở ông, tri thức và đức hạnh là hai mặt của một tấm gương. Cái biết chỉ có ý nghĩa khi cái tâm đã sáng. Trong một thời đại mà chữ nghĩa dễ bị dùng như vũ khí, ông giữ nó như hương. Ông viết để thanh lọc chứ không để chiếm lĩnh. Ông không tìm học trò, nhưng ai đọc ông đều trở thành học trò. Đó là sự dạy dỗ bằng hiện diện — không cần lớp học, không cần bục giảng, chỉ cần ông ngồi yên.

Thứ ba, là một mẫu hình Việt Nam hiền triết

Doãn Quốc Sỹ là sự gặp gỡ của ba dòng tư tưởng: Nho, Lão, Phật – nhưng ông không hề pha trộn mà dung hòa. Từ Nho, ông giữ lòng nhân; từ Lão, ông học sự buông; từ Phật, ông thấu vô thường. Khi các nhà tư tưởng phương Tây đi tìm siêu hình học để chống lại hư vô, thì ông chỉ cần một hơi thở ra. Khi thế giới còn tranh luận về hiện sinh và phi lý, thì ông đã sống điều đó một cách nhẹ nhàng: con người chỉ cần nhận biết chính mình. Như vậy, ông không chỉ là một nhà văn Việt Nam, mà là một người Việt toàn phần, trong nghĩa cao nhất của từ ấy – người biết hiền mà không yếu, biết tỉnh mà không lạnh, biết buông mà không bỏ.

Với thế hệ chúng tôi – những kẻ sinh sau, lớn lên giữa tiếng ồn của thị trường và lẫn lộn của giá trị – Doãn Quốc Sỹ là một tấm gương soi ngược. Ông nhắc rằng văn hóa không nằm trong khẩu hiệu, mà trong nhân cách; rằng sự tiến bộ không phải ở tốc độ, mà ở hướng đi. Mỗi khi đọc lại câu ông nói, “Nhà giáo là nghề, nhà văn là nghiệp,” tôi lại hiểu thêm một tầng ý nghĩa: nghề là cái ta chọn, còn nghiệp là cái chọn ta. Và cái nghiệp viết của ông – cũng là nghiệp chịu đựng, nghiệp yêu thương – đã chọn ông suốt trăm năm.

Khi người ta bàn về “thế hệ kế tục,” ta hay nghĩ tới những người cầm bút sau. Nhưng thật ra, di sản của Doãn Quốc Sỹ không đòi người viết kế thừa, mà đòi người sống tiếp tục. Mỗi ai còn biết mỉm cười giữa bất công, biết nhẹ giọng giữa tranh cãi, biết giữ tâm sáng giữa hỗn mang – người đó đã kế thừa ông. Nhà văn có thể mất, tác phẩm có thể cũ, nhưng cách sống vẫn còn truyền được, nếu ta chịu lắng.

Trong một lần hiếm hoi, khi được hỏi: “Thưa thầy, làm sao để giữ niềm tin trong thời đại này?” – ông chỉ mỉm cười và đáp: “Đừng giữ, cứ sống.” Câu trả lời ấy đủ làm tan hết mọi giáo điều. Vì giữ là sợ mất, mà sợ mất thì đã mất rồi. Còn sống, là để tin, tự nhiên. Tư tưởng ấy – giản dị mà mênh mông – là viên ngọc cuối cùng trong di sản tinh thần Doãn Quốc Sỹ.

Tôi nhớ lại hình ảnh ông ngồi giữa Houston, nghe bạn bè nói chuyện đời, chỉ mỉm cười, thỉnh thoảng buông một câu: “Thế đấy!” Hai chữ ấy, nếu đặt vào tay người đời, có thể là buông xuôi. Nhưng trong miệng ông, nó là chứng ngộ. Nó là tiếng thở ra của một linh hồn đã hòa vào nhịp thở của vũ trụ. Và có lẽ, ở khoảnh khắc ông trút hơi cuối cùng, cũng là một tiếng “Thế đấy!” nữa – không bằng lời, mà bằng im lặng.

Sau ông, thế hệ chúng tôi sẽ tiếp tục đi – đi trong một thế giới khác, với những biến động khác. Nhưng cái mà chúng tôi mang theo, không phải là những cuốn sách cũ, mà là tinh thần ấy: tinh thần của một người đã sống suốt trăm năm mà không để bụi thời gian làm mờ ánh sáng trong mắt. Ông dạy chúng tôi biết cách vừa hiện diện, vừa buông bỏ. Biết rằng nhân cách không cần được dựng lên; nó chỉ cần được giữ vững. Biết rằng tự do không phải là thắng kẻ khác, mà là thắng chính mình.

Di sản ấy – không ai chép lại được, không ai đo lường được – chỉ có thể được truyền bằng sự lặng lẽ. Như ngọn nến truyền lửa cho ngọn khác, không mất ánh sáng nào. Mỗi thế hệ sau này, nếu còn nhớ đến ông, xin hãy nhớ không phải bằng tượng, bằng tên đường, mà bằng thái độ sống: một nụ cười hiền, một cái nhìn không phán xét, một hơi thở an nhiên.

Bởi cuối cùng, Doãn Quốc Sỹ đã dạy ta một điều giản dị nhất mà cũng sâu xa nhất:

Sống là một cách Thiền. Viết là một cách thương. Tha thứ là một cách hiểu. Và hiểu, thương, tha thứ — chính là ba nhịp thở còn lại của một linh hồn Việt Nam đã đi qua thế kỷ, lặng lẽ, trọn vẹn, và vĩnh viễn.

Thầy đi, gió vẫn hiền, sông vẫn chảy, chữ vẫn thơm như đạo.

Con ở, lòng còn sáng, đời còn động, tâm còn hướng về Thầy.

NGUYỄN QUỐC BẢO

THƯ GỬI ANH SỸ - Nhã Ca, Trần Dạ Từ

 Thưa Anh,

Anh em chúng ta, ngoài sách vở, chữ nghĩa, không còn gì quan trọng bằng đã đọc cuốn sách đời của nhau.

Từ-Nhã, như tiếng gọi thân tình của Anh. Cô Nhã, chú Từ; như tiếng gọi thương yêu của Chị. Nói như anh Mai Thảo: đó là tâm thái. Tâm thái giữa anh em chúng ta, giữa gia đình chúng ta.

Phan Tấn Hải gọi văn của Anh là văn viết cho nền văn học thần thoại, gọi tâm thái của Anh là nụ cười rất mực Niết Bàn.

Trong “thiền”, để đạt tới cảnh thanh thoát, thanh thản, cảnh giới của Bồ Tát Quán Tự Tại đã thoát khỏi hai kiếp, chấp thế gian, chấp an lạc, đã mấy ai “xuất thế gian” để đạt được nụ cười như thế.

Đỗ Quý Toàn nói về anh: Khi đi tù, cai ngục bắt đi nghe thì đi, có gì ăn thì ăn, lúc nào ngủ thì ngủ. Bị bắt lần thứ 2, Ông vẫn như vậy. Lại ngồi thiền: Thở vào, thở ra, nhẹ như mây bay. Vững như núi đá.

Với Nhã, viết hai câu thơ “Phật tánh trong tâm. Nụ cười Ca Diếp.” chính là hình ảnh người anh quý mến.

Hôm nay, nhẹ như mây, anh mang theo nụ cười Niết Bàn, nụ cười Ca Diếp về cõi Phật. Chị đang chờ đón anh để hai nụ cười hợp chung thành một đóa Tâm Hương dâng lên Tam Bảo.

Rồi thì: Không sao! Giọng của Từ. Anh Em ta sẽ gặp nhau thôi. Và “thế đấy”: Từ Nhã nghe tiếng anh trả lời.

Kính tiễn Anh.

PHÂN ƯU - Nguyễn Quyết Thắng

Sự ra đi của Giáo sư, Nhà văn Doãn Quốc Sỹ ở tuổi 103 là một sự kiện mang tính lịch sử. Đặc biệt hơn, khi tin buồn này đến trong không gian trừ tịch ẩm lạnh của châu Âu về đêm, nó tạo nên một nỗi hoang mang lớn lao: sự trống rỗng của kẻ ở lại, giữa một thế giới đang tiếp tục xoay vần, mà thiếu đi một nhân chứng vĩ đại.

Mặc dù ở tuổi 103 là một hành trình dài và trọn vẹn, nhưng khi một cây đại thụ ngã xuống, khoảng trống mà nó để lại không chỉ là sự mất mát của một cá nhân, mà là sự đứt gãy của một nhịp cầu góp mặt. Đối với những người như tôi người chỉ có duyên gặp gỡ đôi lần —cảm xúc lại càng thêm chân thật và thâm thúy.

Những ký ức không nhiều nhưng lại đủ để nhớ, bởi lẽ, mỗi lần gặp gỡ ông, đều là những lần ta được tiếp xúc với tinh thần minh triết và tấm gương đạo đức nơi ông.

Trước hết, Doãn Quốc Sỹ được biết đến là một nhà giáo mẫu mực. Ông không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn là người thắp lửa văn minh cho nhiều thế hệ học trò.

Trong vai trò là Giáo sư, đặc biệt tại Đại học Văn khoa Sài Gòn, ông đã thể hiện một phong cách giáo dục nhân bản và khai phóng. Ông dạy học trò cách tư duy một cách độc lập, cách đặt câu hỏi về số phận và xã hội, chứ không phải cách chấp nhận những khuôn mẫu có sẵn. Ông là biểu tượng của tính chính trực trí thức—một người luôn giữ vững lập trường đạo đức và không dễ dàng bị khuất phục trước những sức ép của thời cuộc.

Tấm gương ông để lại là bài học về sự thượng tôn lý tưởng, về việc giữ gìn sự thanh cao của nghề giáo, dẫu cho vòng xoáy lịch sử có cuồng quay đến mấy. Đối với nhiều thế hệ thanh niên, ông không chỉ là thầy mà còn là một kim chỉ nam đạo đức trong thời buổi loạn ly va lao tù.

Nếu Doãn Quốc Sỹ là một nhà giáo nghiêm túc trên bục giảng, thì ông lại là một nhà văn thâm trầm và cô độc trên trang giấy. Văn chương của ông mang nặng âm hưởng của chủ nghĩa hiện sinh (existentialism), đi sâu vào phân tích tâm lý phức tạp của cá nhân trước những lựa chọn sinh tử, sự vô nghĩa của chiến tranh, và khủng hoảng niềm tin.

 Sự Thâm Thúy Trong Lời Văn: Văn phong của ông không dễ dãi, nó đòi hỏi sự chiêm nghiệm. Ông không mô tả sự vật một cách hời hợt, mà lật sâu vào những góc khuất tối tăm nhất của tâm hồn con người, đặc biệt là tâm lý của người lính, người trí thức trong cơn bão chiến tranh (Khu Rừng Lau). Những nhân vật của ông thường là những người đau khổ tìm kiếm ý nghĩa trong một thế giới hỗn loạn.

 Giá Trị Bất Biến: Các tác phẩm của ông không chỉ dừng lại ở sự phản ánh hiện thực, mà còn mang tính tiên tri và triết học. Ông đã định hình một phần quan trọng của văn học miền Nam, đưa ra những câu hỏi lớn về nhân tính, tự do và trách nhiệm cá nhân—những chủ đề vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.

 Chất Lãng Mạn U Buồn: Trong sự khắc nghiệt của chủ nghĩa hiện sinh, văn ông vẫn phảng phất một chất lãng mạn u buồn, một nỗi niềm hoài vọng về những giá trị cũ, về vẻ đẹp đã mất, khiến người đọc vừa sợ hãi vừa bị cuốn hút.

Cuộc đời 103 tuổi của Doãn Quốc Sỹ là một thiên trường ca bi tráng. Ông là người chứng nhân hiếm hoi của hầu hết lịch sử cận đại Việt Nam, từ thời Pháp thuộc, qua hai cuộc chiến tranh, đến cuộc sống tị nạn. Sự trường thọ của ông là một ân huệ lịch sử, giúp ông trở thành kho tàng sống của kinh nghiệm và trí tuệ.

Dù phải trải qua nhiều thăng trầm, gian truân, ông vẫn giữ vẹn sự chính trực của một nhà văn và một trí thức. Ông đã sống bằng ngòi bút của mình, bằng tinh thần không thỏa hiệp với sự giả dối và bạo tàn. Sự ra đi của ông, vì thế, không chỉ là sự kết thúc của một đời người, mà là sự hoàn tất của một sứ mệnh — sứ mệnh giữ vẹn hồn Việt, giữ vẹn ngọn lửa chân lý và nhân bản trong suốt một thế kỷ đầy biến động.

Giữa đêm Âu Châu này, xin được cúi đầu tiễn biệt Giáo sư, Nhà văn Doãn Quốc Sỹ. Những kỷ niệm thưa thớt của tôi với ông, sẽ mãi mãi là những viên ngọc quý trong hành trang tinh thần của bản thân tôi.

Ông đã vượt qua giới hạn của một nhà văn hay một nhà giáo để trở thành một bậc trưởng thượng tinh thần, như một người cha, như một người chú gần gũi với tôi cũng như bao nhiêu bằng hữu khác.

Sự mất mát này là một nỗi tiếc thương chung. Dù ít gặp gỡ, sẽ không bao giờ quên những di sản và tấm lòng của Doãn Quốc Sỹ đã chạm đến chúng ta qua những thời gian và không gian.

Niềm quý mến chân thành ấy sẽ là mãi mãi, và tôi xin được chia sẻ nỗi mất mát lớn lao này cùng gia đình ông .

Nguyễn Quyết Thắng dc

TIỄN ĐƯA DOÃN QUỐC SỸ (1923–2025) - Alex Thái

Hôm nay, khi chúng ta tiễn đưa Doãn Quốc Sỹ (1923–2025) — một con người mà cuộc đời đãtrải dài hơn một thế kỷ lịch sử Việt Nam, qua chiến tranh và hòa bình, qua những chế độ thay đổivà không ngừng tái định nghĩa ý nghĩa của sự thuộc về. Ông không chỉ là một tiếng nói của ViệtNam Cộng Hòa mà ông là một trí thức của Việt Nam và của đời, trong toàn bộ những giằng covà nghịch lý của nó.

Khi tưởng nhớ ông, tôi vẫn mãi bị ám ảnh bởi một câu nói:

“Đời chỉ là một canh bạc bịp mà người thua luôn luôn là đám dân hiền không tên không tuổi.”Câu nói ấy, bằng một sự thẳng thắn không khoan nhượng, đã phơi bày canh bạc nghiệt ngã củalịch sử, nơi mà những con người bình dị, vô danh, lặng lẽ lại luôn là những kẻ gánh chịu mất mátnặng nề nhất khi hệ thống sụp đổ, khi ý thức hệ thay nhau trỗi dậy rồi tan biến. Ông viết điều đókhông phải như một lời than thở tuyệt vọng, mà như một lời chứng, một lời nhắc nhở, và mộtthách thức cho những ai kế thừa câu chuyện của một đất nước từng bị chia đôi và vẫn phân cách.

Sinh tại Hà Đông năm 1923, Doãn Quốc Sỹ đã đi qua nhiều ngưỡng cửa của thời cuộc: từ cội nguồn ở đất Bắc, đến di cư, đến giảng đường Sài Gòn, đến nhà tù, rồi cuối cùng là nơi lưu vong. Ông là mộtnhà giáo, một tiểu thuyết gia, một nhà xuất bản. Ông đồng sáng lập Sáng Tạo cùng Mai Thảo, Thanh Tâm Tuyền, Nguyễn Sỹ Tế, Ngọc Dũng, Duy Thanh, Trần Thanh Hiệp — thúc đẩy tinh thần hiện đại trong văn học, nuôi dưỡng những tiếng nói có thể đã bị dập tắt.

Ông đã sống trọn trong những biến động chính trị, những năm tháng bị giam cầm, kiểm duyệt, vàlưu đày. Sau năm 1975, ông bị bắt cùng nhiều văn nghệ sĩ miền Nam bị quy kết là “phá hoại vănhóa” và phải chịu đựng nhiều năm tù đày. Thế nhưng, ngay trong bóng tối ấy, ngòi bút của ôngvẫn không ngừng nghỉ bởi ông tiếp tục sống và viết, tiếp tục chống lại sự lãng quên. Đến năm1995, ông được sang định cư ở hải ngoại, mang theo toàn bộ di sản văn chương và tinh thần của mình đến cộng đồng người Việt lưu vong.

Những tác phẩm của ông - Khu Rừng Lau (4 tập), U Hoài, Vào Thiền, và nhiều tác phẩm khác - không chỉ tồn tại như văn học, mà như những chứng từ đạo đức. Ngòi bút của ông mềm mại mà kiên định, không khuất phục trước bất kỳ phe phái hay quyền lực nào. Ông đặt nền tảng cho văn chương của mình không ở ý thức hệ, mà ở con người — trong những thân phận bị bật rễ, những mất mát, và trong nghịch lý giữa trung thành và lưu đày.

Tôi thăm ông chỉ hơn ba tuần trước, khi ông nhấp một ngụm rượu vang đỏ, trong không khí trầm ngâm nói về những “nhân vật của đời sống.” Giờ đây, tôi đang ở Việt Nam, ngồi trên một chiếc Grab, trò chuyện cùng một người tài xế “vô danh” về những nhọc nhằn của cuộc sống, trong khi tâm trí tôi lặng lẽ trôi về tin ông đã ra đi.

Tôi cảm thấy vừa biết ơn, vừa xao xuyến khẩn thiết. Biết ơn vì một đời sống kiên định, không bao giờ chịu im tiếng; và khẩn thiết vì di sản của ông vẫn đang gọi ta phải tiếp nối. Ông đã cảnh báo từ lâu: trong canh bạc bịp của cuộc đời, kẻ thua luôn là những người vô danh, hiền lành, không có tiếng nói.

Lời ông vẫn còn vang vọng đâu đó, giữa âm thanh ồn ã của thành phố và sự tĩnh lặng của tưởng niệm — như một lời nhắc rằng làm chứng, ngay cả trong lưu vong, cũng là một hành động của niềm tin.

Nguyện mang ký ức về ông đi tiếp, bằng cách lắng nghe những câu chuyện của những người bị lãng quên, bằng cách hiểu rằng văn chương không phải là chốn trốn chạy, mà là một hình thức làm chứng, và bằng cách hành động để những “dân hiền không tên không tuổi” kia không còn mãi là những kẻ thua cuộc.

An nghỉ nhé, ông/thầy Sỹ.

Di sản của ông/thầy vẫn là ngọn đuốc trong tay chúng tôi và thế hệ tương lai.

***

Today, as we mark the passing of Doãn Quốc Sỹ (1923–2025), a man whose life spanned acentury of Vietnamese history — in war and peace, under regimes that shifted and redefined belonging. He was more than a voice of the Republic of Vietnam; he was an intellectual of Vietnam and of life, in all its tensions and contradictions.

In remembering him, one line of his lingers with me: “Đời chỉ là một canh bạc bịp mà người thua luôn luôn là đám dân hiền không tên không tuổi.” [Life is nothing but a rigged game in which the losers are always the gentle, nameless, ordinary people.]

That aphorism captures, in unflinching clarity, the tragic wager of history — that the “common folk,” the nameless, the quiet souls, often bear the heaviest losses when systems collapse, when ideologies rise and fall. He wrote it not as a despairing lament but as testimony, as witness — and as a challenge to those of us who inherit the stories of a divided land and people.

Born in Hà Đông in 1923, Doãn Quốc Sỹ crossed many thresholds: from northern roots, to migration, to the classrooms of Saigon, to imprisonment, to exile.  He was a teacher, a novelist, a publisher. He co-founded Sáng Tạo alongside Mai Thảo, Thanh Tâm Tuyền, Nguyễn Sỹ Tế, Ngọc Dũng, Duy Thanh, Trần Thanh Hiệp — pushing literary modernism, nurturing voices that might otherwise have been silenced.

He lived through political upheaval, imprisonment, censorship, and exile. After 1975, he was arrested among other southern writers and artists labeled “cultural saboteurs” and endured years of confinement. Yet even there, his pen did not rest: he continued to write, to resist invisibility.

Ultimately, he was able to emigrate in 1995 and carry his oeuvre and spirit into the Vietnamese diaspora. His works — Khu Rừng Lau (a four-volume epic), U Hoài, Vào Thiền, and many more — persist not only as literature but as moral testimony. 

His pen was gentle but unrelenting. He refused easy allegiances and instead anchored his writing in the human — in lives uprooted, in losses, in the paradoxes of fidelity and exile.

I visited him just a little over three weeks ago, sipping red wine, reflecting quietly on the characters of life. Now, here I am in Vietnam, riding in a Grab car, speaking with a “nameless” driver about the struggles of ordinary people, while my mind drifts to the news of his passing.

I feel both gratitude and urgency—gratitude for a life that refused to be silenced, urgency for what his legacy asks of us. He warned us long ago: in life’s rigged game, it is always the nameless, the gentle, the voiceless who pay the price when systems betray them.

His words echo still, somewhere between the hum of the city and the silence of remembrance—a reminder that bearing witness, even in exile, is its own act of faith.

May we carry his remembrance forward by listening to the stories of those left voiceless, by knowing that literature is not escapism but a form of bearing witness, and by acting so that those “dân hiền không tên không tuổi” are not always the ones to lose.

Rest in peace, ông/thầy Sỹ. Your work remains a torch in our hands.

Alex Thái