DOÃN QUỐC SỸ: NHÀ VĂN THẦN THOẠI - Nguyên Giác Phan Tấn Hải

Từ thời say mê đọc sách trong các năm trung học, tôi đã nhìn thấy chung quanh mình như là mộtcõi phân đôi: thế giới thần thoại và thế giới đời thường. Cái nhìn đó vẫn theo tôi không rời, và tôi tin thật rằng các nhân vật trong truyện về các nàng Mị Nương, truyện Bích Câu Kỳ Ngộ của Việt Nam vẫn đang đi lại bên các vị thần của cổ tích Hy Lạp bên ngoài hiên nhà của tôi. Hễ tôi hé cửa nhìn ra là họ biến mất, nhưng khi khép cửa lại, tôi nghe được tiếng họ thì thầm như thúc giục tôi mở ra các trang sách để đọc về những cõi rất là thơ mộng.

Nhiều năm về sau, khi đọc nhiều hơn, tôi mới nhận ra rằng các trang sách của các nhà văn như Doãn Quốc Sỹ, Charles Perrault, Hans Christian Andersen, và Leo Tolstoy là những cánh cửa để tôi nhìn vào thế giới thần thoại, nơi rất nhiều nhân vật của họ là hiện thân của thơ mộng, yêu thương, và bất bạo động.

Các nhân vật của họ như dường không có thật. Nhưng khi nhà văn Doãn Quốc Sỹ, với nụ cười thơ mộng không bao giờ tắt, bước vào tòa soạn Việt Báo, thế giới đời thường của cực nhọc, của suy tính, của các bài bình luận nhức đầu về kinh tế, chính trị, xã hội đều tan biến trước mắt tôi. Thế giới thần thoại hiện ra, bay lơ lửng quanh tôi, theo chân nhà văn họ Doãn, bất kể rằng ông đã vào tuổi lãng đãng. Mà nói cho cùng, có nhà văn, nhà thơ chân thực nào mà không lãng đãng, không cách này thì cách kia.

Thường thì tôi lúng túng khi nói chuyện, vì luôn luôn có người theo nhà đi nhà văn Doãn Quốc Sỹ. Tôi không giữ được cách xưng hô cho thống nhất. Tôi lại thân với bạn Doãn Quốc Hưng, người con trai thường dẫn nhà văn họ Doãn đi nơi này, nơi kia. Tôi hiếm khi nói trực tiếp với nhà văn họ Doãn, vì không biết nói gì với nụ cười rất mực Niết Bàn của cụ. Khi nói chuyện với mọi người, có khi tôi gọi nhà văn Doãn Quốc Sỹ là cụ Sỹ hay là bác Sỹ (khi nhớ rằng mình là bạn của Hưng), có khi gọi là anh Sỹ (khi nhớ rằng nhà thơ Trần Dạ Từ ở tù chung với nhà văn Doãn Quốc Sỹ nhiều năm), và gọi trang trọng là nhà văn khi ngồi viết tin. Và tôi nhận ra, nhà văn Doãn Quốc Sỹ là người của thần thoại, và là người viết cho nền văn học thần thoại. Chắc chắn, nhiều người cũng sẽ mơ hồ nhìn thấy như thế. Mỗi dân tộc sẽ có một người độc đáo như thế.

Trường hợp nước Pháp là nhà văn Charles Perrault (1628–1703), không chỉ kể chuyện cổ tích cho trẻ em, mà còn gieo vào lòng người lớn những hạt giống yêu thương, đức hạnh. Trong các tác phẩm như Cô bé Lọ Lem hay Người đẹp ngủ trong rừng, nhà văn đã thần thoại hóa thế giới đời thường. Perrault không ca ngợi chiến thắng bằng sức mạnh, mà bằng lòng kiên nhẫn và tình yêu thương.

Trường hợp Đan Mạch là nhà văn Hans Christian Andersen (1805–1875), nơi nhân vật nào cũng ngây thơ và trong sáng. Ông viết cho những người bé nhỏ trong xã hội—cô bé bán diêm, chú lính chì, con thiên nga trên hồ —những nhân vật chịu đau khổ nhưng không đánh mất lòng yêu thương. Truyện của Andersen thần thoại hóa thế giới chung quanh, biến chiếc que diêm, hay giọt nước mắt thành biểu tượng tình thương. Văn chương của ông là ánh sáng dịu dàng soi rọi vào cuộc đời, để chúng ta học cách yêu thương nhau hơn.

Trường hợp nước Nga là nhà văn Leo Tolstoy (1828–1910). Tolstoy không chỉ là tiểu thuyết gia vĩ đại, mà còn là nhà hiền triết của lòng từ bi và bất bạo động. Trong những truyện ngắn đạo đức như Ba câu hỏi (The Three Questions), hay tuyển tập truyện trẻ em ;The Lion and the Puppy: And Other Stories for Children", ông dùng ngôn ngữ giản dị để truyền tải thông điệp sâu sắc về sự yêu thương, tha thứ và sống vì người khác. Tolstoy tin rằng sự trong sáng của tâm hồn là con đường duy nhất để nhân loại vượt qua khổ đau. Ông phản đối chiến tranh, lên án bạo lực. Tolstoy viết không phải để giải trí, mà để thức tỉnh trái tim con người.

Trường hợp Việt Nam là nhà văn Doãn Quốc Sỹ (1923-2025), người sống giữa rất nhiều môi trường bạo lực, từ chiến tranh cho tới nhà tù, nhưng ngòi bút vẫn hướng về một thế giới thần thoại trong đời thường, nơi các nhân vật là hiện thân rất mực trong sáng của tình yêu thương, lòng từ bi, sự hy sinh. Truyện của Doãn Quốc Sỹ phần lớn mang màu sắc u buồn nhưng thơ mộng, viết về đời thường mà y hệt truyện cổ tích. Và thực sự là họ Doãn đã kể chuyện thần thoại với tuyển tập “Thần Thoại: Nhật Bản - Đại Dương Châu - Hy Lạp - Bắc Âu” (NXB Sáng Tạo), nơi độc giả sẽ đi lạc vào thế giới hầu như ai cũng đi đứng nói cười với tâm trong sáng.

Có một yếu tố nữa. Khi vào đại học, tôi học ở Văn Khoa, không có cơ duyên học Vạn Hạnh. Không phải kỳ thị, mà chỉ vì nghe lời rủ của người bạn thân là nhà thơ Phan Nhật Tân. Nhìn lại, các vị thầy ở Đại Học Văn Khoa mà tôi học, như GS Nguyễn Văn Trung, GS Lê Tôn Nghiêm, GS Lê Xuân Khoa cho tôi đủ thứ lý luận phức tạp, bàn đủ thứ chuyện nhức đầu về chủ nghĩa hiện sinh của Jean-Paul Sartre hay Albert Camus... Đủ thứ “nghiêm và buồn.” Tôi không được học nhà văn Doãn Quốc Sỹ ở Văn Khoa, cho dù tôi còn nhớ là nơi nữ sinh viên nào cũng rất đẹp, và là nơi nam sinh viên nào cũng ưa nói về hiện tượng luận và lắm chuyện bí hiểm.

Trong khi đó, Đại Học Vạn Hạnh là một cõi rất thần thoại, rất thơ mộng, nơi của một cõi trời cao hơn các tầng mây của Thầy Minh Châu, Bùi Giáng, Phạm Công Thiện, Tuệ Sỹ, Lê Mạnh Thát, Ni sư Trí Hải... nơi của thơ và thơ. Vạn Hạnh cũng là nơi của công án, nơi tôi vẫn mơ hồ nghĩ rằng, mình bước vào thăm ngôi trường đó, nói lạc một chút là sẽ bị một thiền sư nào đó đánh cho 30 gậy liền (thực tế, tôi chưa đọc bản tin nào kể chuyện tương tự như thế, chỉ là lúc đó tôi tưởng như các trang sách Lâm Tế Ngữ Lục là một cõi rất thực trong sân trường này). Nhà văn Doãn Quốc Sỹ lúc đó cũng là một nhân vật trong cõi thần thoại Vạn Hạnh, đầy sương khói. Họ là thế giới rất là xa với tôi.

Chỉ tới nhiều thập niên sau, vào nghề báo ở hải ngoại, tôi mới thấy gần với tất cả các thế giới thần thoại trong cõi này, nơi đó có nhiều cơ duyên để tôi gặp Đức Đạt Lai Lạt Ma, và nhiều vị khác. Thế rồi tôi đã gặp, đã nói chuyện, đã phỏng vấn, hay đã thân cận với rất nhiều văn nghệ sĩ, trong đó có Phạm Duy, Mai Thảo, Kiều Chinh, Ngô Thế Vinh, Võ Phiến, Nguyễn Mộng Giác, Thảo Trường, Nhã Ca, Trần Dạ Từ, Phạm Công Thiện, Du Tử Lê, Nguyễn Đức Quang, Hoàng Quốc Bảo và nhiều vị khác nữa. Tôi cầm máy ảnh chạy theo họ và tôi viết tin về thế giới thần thoại của thiên đường văn học lưu vong này. Trong đó, nhà văn Doãn Quốc Sỹ là một vị thần nổi bật: cụ lãng đãng như sương khói, khuôn mặt cụ ngây thơ như con nai ven rừng, và nụ cười của cụ làm tịch lặng tất cả mọi trầm tư của người đối diện.

Sau này đọc nhiều hơn, tôi nhận ra, nhiều nhà văn khác cũng nhìn về Doãn Quốc Sỹ như một nhân vật của cõi chư thần. Như trong tác phẩm Trái Cây Đau Khổ, một truyện-kịch của Doãn Quốc Sỹ ấn hành năm 1963, Lời mở đầu của Thanh Tâm Tuyền ghi rằng, trích: “...nhân vật của Doãn Quốc Sỹ là con người nắm chặt được hạnh phúc, bất chấp giao động tráo trở của Định Mệnh. Một nhà văn của cổ tích phương Đông! Bản chất không chấp nhận sự tàn nhẫn, anh viết kịch với những nhân vật hạnh phúc của anh. Và kịch trở thành thơ, một cuộc đối thoại triền miên, không dứt ngụp lặn trong thế giới của Thực và Mộng, quái gở và hồn hậu.

Những cái thực được coi là Mộng và Mộng hóa thành Thực. Kịch rốt cuộc chỉ là cổ tích và thần thoại. Khi Doãn Quốc Sỹ dùng cặp mắt trong suốt và thơ ngây của mình để biến cõi Thực – anh đang phải sống, anh không chấp nhận và coi tính chất bi đát của nó chỉ là phù du trong sự vận chuyển vô cùng khoáng đạt của Vũ Trụ - thành những biểu tượng, vô tình anh đã vĩnh viễn hóa nó trong nỗi bi đát không cùng...” (ngưng trích)

Đó, nhân vật của Doãn Quốc Sỹ thơ mộng như thế đấy, chỉ là cổ tích và thần thoại. Thực tế, ngoài đời thường, cụ Doãn Quốc Sỹ cũng thần thoại và cổ tích y hệt. Hãy nghe lời kể của nhà thơ Đỗ Quý Toàn (bình luận gia Ngô Nhân Dụng) trong bài viết nhan đề “Doãn Quốc Sỹ - Thế Đấy!” trích như sau:

“Hồi đầu 1970 một nhóm sinh viên văn nghệ ở Sài Gòn mời nhà văn Doãn Quốc Sỹ tới nói chuyện. Tiễn ông ra về rồi, mấy phút sau thấy ông quay trở lại. Ông cười hề hề, hỏi có ai dùng xe gắn máy đưa ông về nhà được không. Tại sao? Ông cười khà khà: ‘Mất xe rồi! Ai nó lấy mất rồi!’

Cái xe “nội hóa” La Dalat ông vẫn lái đi giao những tác phẩm của ông và nhà xuất bản Sáng Tạo cho các tiệm bán sách. Cả một tài sản, và phương tiện mưu sinh cần thiết. Nó biến mất. Mà hồi đó ở Sài Gòn chắc không ai mua bảo hiểm để mất xe sẽ được đền! Mất xe, ông vẫn cười khà khà, như thể mới nghe ai kể một chuyện hài hước!

Cả đời Doãn Quốc Sỹ vẫn cười khà khà, mắt không trợn lên, lông mày không chau lại. Không để cái được, cái mất, cái may, cái rủi làm động tâm. Thường ai cũng muốn tu tập công phu để đạt tới trạng thái này. Hình như Doãn Quốc Sỹ sống tự nhiên như vậy, không hề cố gắng. Ông viết cuốn Vào Thiền, tái bản nhiều lần. Bị cộng sản bắt bỏ tù, vào trong tù ông ngồi thiền. Quản giáo bắt đi nghe gì thì đi. Có gì ăn thì ăn, lúc nào được ngủ thì ngủ. Bị bắt lần thứ hai, vẫn như vậy, lại ngồi thiền. Thở vào, thở ra, nhẹ như mây bay, vững như núi đá.” (ngưng trích)

Thế là cụ an nhiên y hệt trên mây rồi. Nhân vật trong truyện của cụ Doãn Quốc Sỹ là cổ tích thì dễ hiểu, nhưng trong khuôn viên đại học và trong lao tù mà vẫn sống được như chuyện cổ tích thì quả là hy hữu. Một bài viết nhan đề "Dọn Dẹp Tạp Niệm" của Doãn Tư Liên, con gái cụ Doãn Quốc Sỹ, có đoạn đối thoại với cụ, trích như sau:

Có lần con gái hỏi Cụ: - Bố, giữa khuya bố còn ngồi thiền như thuở trong tù không? 

- Không con. Lúc nào bố chẳng hành thiền. Đâu cần phải ngồi đâu!

- À, thì ra thế.

Thôi thì cụ già 100 tuổi mà vẫn đi đứng, nằm ngồi mà không cần người trợ giúp (ngưng trích)

Trong tác phẩm “Vào Thiền” của nhà văn Doãn Quốc Sỹ, tôi đặc biệt là nhớ tới hình ảnh dòng sông và que diêm, do cụ Doãn viết về đời người, xin trích:

“Dòng đời như dòng sông, không một sát na nào ngừng trôi chảy. Nô lệ cho lý trí đơn thuần ham cắt xén thì chỉ thấy được cái ngưng đọng, cái chết. Những khái niệm con đẻ của lý trí chật hẹp và khô cứng kia làm sao chụp được dòng thực tại không ngừng triền miên trong thế tương sinh tương lập - đối tượng của thiền! Mỗi chúng ta là một que diêm sống! Không ai sống hộ ta, ta phải tự sống lấy, tự chiêm nghiệm lấy Thiền. Que diêm khi tắt đi, chút khói xanh để lại. Rồi chính chút khói xanh đó cũng tan loãng nốt và biến hẳn-như vết chân cát xóa! [...] 

Nói đến Thiền là nói đến không tâm. Nhưng đừng quên phần đi song hành với không tâm là diệu hữu. Bởi vì nếu chỉ đơn thuần có không tâm thôi, thì đó là ngoan không cái không trống rỗng, không có gì!”

(ngưng trích)

Và nơi đây, xin chép lại hai câu đối của Phan Tấn Hải thành kính viết mừng cụ Doãn Quốc Sỹ tròn 95 tuổi vào năm 2018:

Mang gươm giới định huệ, đi tới cùng trời cuối đất

Phá trận tham sân si, viết để Giữ Ngọc Gìn Vàng...

Độc giả có thể tìm đọc thêm ở trang https://www.doanquocsy.com/ nơi đang lưu giữ nhiều bài viết, tác phẩm, hình ảnh của nhà văn Doãn Quốc Sỹ và nhiều nhận định từ nhiều nhà văn khác. Và đó cũng là nơi bạn sẽ bước vào thế giới thần thoại của một nhà văn rất độc đáo.

Nguyên Giác Phan Tấn Hải

DOÃN QUỐC SỸ, MỘT TÂM HỒN THẤM ĐẪM TINH THẦN DÂN TỘC - Bùi Văn Phú

Sống qua hơn một thế kỷ, nhà giáo, nhà văn Doãn Quốc Sỹ là nhân chứng của một giai đoạn lịch sử nước Việt đầy thăng trầm.

Khi tôi học lớp 10 và 11 ở trường Nguyễn Bá Tòng thì biết đến giáo sư Doãn Quốc Sỹ qua những tập sách khảo luận của ông về Tản Đà, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát mà tôi cần đọc thêm để làm bài trong giờ Việt văn với các thầy Thái Văn Khôi, Trần Bằng Phong và cũng để ôn bài cho kỳ thi Tú tài I.

Những năm sau đó tôi mới đọc Gìn vàng giữ ngọc, xuất bản năm 1960, và Sầu mây năm 1970, cùng vài tác phẩm khác nữa của Doãn Quốc Sỹ, một trí thức Hà Nội di cư vào sống trong Nam từ năm 1954, cùng với Mai Thảo, Nguyễn Đình Toàn và một số văn nghệ sĩ miền Bắc khác.

Gìn vàng giữ ngọc gồm 6 truyện ngắn: Khu vườn bên cửa sổ, Căn nhà hoang, Tiền kiếp, Cái chết của một người, Hương nhân loại, Chiếc chiếu hoa cạp diều, Gìn vàng giữ ngọc. Qua những câu chuyện thời kháng chiến, chuyện tản cư của gia đình tác giả, dù trong hoàn cảnh nào thì tình thương yêu, tính nhân bản của nhân vật cũng được đề cao, dù có đói ăn, thiếu mặc hay đang sống trong hoàn cảnh giặc giã, chiến tranh.

Những điều về con người cộng sản trong phong trào Việt Minh, ông ghi lại trong chuyện Gìn vàng giữ ngọc, qua câu nói của một người thân trong gia đình: "Em nên nhớ anh Sơn bỏ ngoài kia vào đây cũng để tránh những thái độ soi mói vào đời tư một cách bất lịch sự, vô chính trị và vô… giáo dục như vậy. Đó là nguyên do khiến tác giả bỏ chiến khu về thành, sau năm năm theo kháng chiến chống Pháp từ 1946 đến 1951.

Truyện Khu vườn bên cửa sổ là cuộc tình lãng mạn của một chàng bác sĩ quân y với Linh, mà chàng sau này lại trở thành người yêu của Huyên. Linh và Huyên đều là sinh viên Đại học Văn khoa Sài Gòn, Linh học ban Anh văn, từng tu nghiệp Mỹ, có người yêu là sinh viên Việt đang học đại học Mỹ danh tiếng Cal Tech. Tính tình Linh cởi mở, hoạt bát tự nhiên, còn Huyên thì khép kín. Câu chuyện ghi lại nhiều biến cố lịch sử từ ngày gia đình các nhân vật ở Hà Nội, Thanh Hóa, Vĩnh Yên hay đã vào Tây Ninh, Sài Gòn.

Từ chuyện tình của Linh, xuất bản lần đầu vào năm 1960, nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã ít nhiều giới thiệu nước Mỹ cho độc giả miền Nam, dù khi đó ông chưa đặt chân đến Hoa Kỳ. Vì sự can thiệp của người Mỹ vào cuộc chiến, nên ông đã đưa văn hóa Mỹ và Việt vào trong nhiều tác phẩm. Dấu chân cát xóa ông viết trước ngày 30/4/1975 nhưng chưa kịp xuất bản, cho đến khi được in ở Hoa Kỳ sau đó. Trong tác phẩm này là câu chuyện của Chương, một sĩ quan Quân lực Việt Nam Cộng hòa đã giải ngũ, được du học Mỹ với học bổng USAID. Qua Chương, nhiều nét văn hóa Việt-Mỹ đã giao thoa, như những bài dân ca: Đèn cù, Lý con sáo, Se chỉ luồn kim nghe được ở nhà một giáo sư đại học người Mỹ; như phong cảnh, tập tục của người Mỹ trải dài từ West Virginia, New York, Illinois sang California; đến nền móng của Kitô giáo, triết lý của đạo Phật. Trong tác phẩm này còn có chuyện tình giữa chàng trai Việt, cựu Trung úy Biệt động quân tên Lĩnh và cô gái Mỹ tên Horthy, chọn tên Việt là Hoa. Ở đây nhà văn muốn cho độc giả thấy khi nhắc đến Việt Nam thì chiến tranh không phải là trọng điểm mà ở đó còn có một nền văn hóa truyền thống lâu đời với nhiều nét đẹp.

Giáo sư Doãn Quốc Sỹ đã qua Mỹ tu nghiệp sư phạm hai năm, 1966-68, về nước ông viết Sầu mây kể lại những ngày ở Mỹ ông đã giới thiệu văn hóa Việt cho người Mỹ mũi cao, tóc vàng, mắt xanh.

Có lẽ vì thế Hà Nội đã xem ông là  biệt kích văn hóa\ và đã bắt giam ông hai lần, từ năm 1976 đến 1980 và lần thứ hai từ 1984 đến 1991. Sự việc ông bị bắt lần thứ hai liên qua đến tác phẩm Đi ông gửi ra nước ngoài, xuất bản lần đầu ở Pháp vào thập niên 1980, dưới bút danh Hồ Khanh.

Khi vận động trả tự do cho ông và các văn nghệ sĩ bị Hà Nội giam tù, tổ chức nhân quyền Ân xá Quốc tế đã ghi trong bản tường trình về trường hợp giam giữ nhà văn Doãn Quốc Sỹ khi ông bị báo chí nhà nước lên án là  cán bộ chiến tranh tâm lý của Mỹ văn chương phản cách mạng bóp méo sự thật lịch sử của kháng chiến là  kẻ lợi dụng thời cơ.

Tháng 5/1984, ông bị bắt cùng với các văn nghệ sĩ như Hoàng Hải Thủy, Khuất Duy Trác, Nguyễn Hoạt, Dương Hùng Cường mà không bị đem ra xét xử trong nhiều năm.

Trước sự vận động của các tổ chức nhân quyền và áp lực của thế giới, tháng 4/1988, Hà Nội mớiđem ông ra xử cùng với Hoàng Hải Thủy, Khuất Duy Trác, Trần Ngọc Tú, Nguyễn Thị Phước Lý và nhân viên bưu điện Nguyễn Thị Nhàn, bị cáo buộc đồng lõa đã giúp chuyển tác phẩm Đi của ông sang Pháp.

Ông bị kết án hơn 10 năm tù, được thả vào tháng 11/1991 và đến Mỹ đoàn tụ cùng gia đình năm 1995. Tác phẩm Đi gồm 19 chương, ông viết ở trong nước, ghi lại sinh hoạt đời sống của gia đình ông, của nhiều người Việt với hai lần di cư vào năm 1954 và cuộc di tản tháng 4/1975 và sau đó là làn sóng vượt biển. Ông viết về những khó khăn trong đời sống dưới chính quyền cộng sản qua chuyện lý lịch, chuyện dạy học và chuyện vượt biển của hàng trăm ngàn người Việt.

Văn chương của ông nhẹ nhàng, dù phác họa lên những đắng cay, đau khổ, ngang trái của đời ông, trong cuộc sống của người Việt, nhưng luôn ẩn chứa niềm tin vào tiền thân lịch sử của dân tộc. Qua nhân vật hay những câu viết trong truyện ngắn Tiền kiếp cho thấy ông không ưa cộng sản vì gieo bi quan, nghi ngờ trong giới trí thức" nên Tân, một nhân vật biểu tượng của con người ông, đã bỏ kháng chiến năm 1951 để về thành. Ông không thích nếp sống xa hoa của những người thực dân Pháp trên quê hương mình, qua hành động của Tân khi vứt bỏ những đồng năm hào, là biểu tượng của người Pháp đang đô hộ Việt Nam, xuống cống nước đen. Ở những chỗ khác trong tác phẩm, ông đã biểu lộ không ưa chủ thuyết tư bản, thể hiện trong chính sách của Mỹ, hay nếp sống hiện sinh được bàn tán nhiều ở Pháp trong những năm đầu thập niên 1960.

Qua tác phẩm, Doãn Quốc Sỹ đã thể hiện ông là một người Việt chân chính, với tinh thần dân tộc, yêu thương đất nước, tôn vinh những cái đẹp, những điều nhân bản trong cuộc sống, giá trị của tự do:  Chỉ những hiện thân của u tối, của thiển cận mới tưởng rằng nắm được quyền hành là nắm được lòng người. Dù có bị chế độ cộng sản giam tù, ông vẫn tin vào con người nhân bản: "Người đâu có nhất thiết tạo thành địa ngục cho nhau, nhất thiết là đao phủ của nhau.

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ sinh ngày 17/2/1923 tại Hà Đông, ngoại ô Hà Nội. Thời trẻ, ông theo Việt Minh chống Pháp, nhưng sau khi nhận ra bộ mặt thật của cộng sản, ông đã bỏ về thành. Ông từng học luật và muốn thi làm thẩm phán. Năm 1946, ông kết hôn với cô Hồ Thị Thảo, con gái của nhà thơ trào phúng Tú Mỡ - Hồ Trọng Hiếu.

Đưa gia đình di cư vào nam sau Hiệp định Geneve năm 1954, ông tiếp tục nghề dạy học và sinh hoạt văn học nghệ thuật suốt thời Việt Nam Cộng hòa cho đến tháng 4/1975. Ông đã dạy nhiều trường trung học, từ trường Nguyễn Khuyến ở Nam Định, đến Chu Văn An, Hồ Ngọc Cẩn ở Sài Gòn. Ông cũng là giáo sư của Trường Quốc gia Sư phạm, Đại học Văn Khoa và Đại học Vạn Hạnh.

Năm 1956, ông là người đồng sáng lập ra nhóm Sáng Tạo, cùng với Mai Thảo, Thanh Tâm Tuyền, Nguyễn Sỹ Tế, Trần Thanh Hiệp, Duy Thanh, Ngọc Dũng, tạo ra diễn đàn sinh hoạt văn chương, xuất bản tác phẩm, tạp chí. Có thể nói ông là một trong những văn nghệ sĩ đã khai sinh ra nền văn học Việt Nam Cộng hòa với hàng chục nhà xuất bản đã phát hành cả ngàn tác phẩm văn học đủ thể loại trong 20 năm.

Cuộc đời của nhà văn Doãn Quốc Sỹ trải qua 102 năm, hơn một thế kỷ, nên ông đã là chứng nhân của lịch sử. Với 25 tác phẩm để lại cho đời(*), đáng chú ý nhất là bộ trường thiên tiểu thuyết Khu rừng lau gồm bốn quyển, với gần hai ngàn trang sách: Ba sinh hương lửa, Người đàn bà bên kia vĩ tuyến, Tình yêu thánh hóa và Đàm thoại độc thoại, ghi lại những biến động của đất nước qua các cuộc chiến tranh chống Pháp từ đầu thập niên 1930 cho đến chiến tranh Việt Nam khi lên cao điểm vào thập niên 1960, với sự can dự mạnh mẽ của Hoa Kỳ.

Sau khi chiến tranh Việt Nam chấm đứt, với tác phẩm Đi viết về đời sống và hoàn cảnh của người Việt sau ngày 30/4/1975, nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã để lại cho thế hệ mai sau một bộ trường thiên tiểu thuyết 5 quyển phản ánh con người và nước Việt qua một giai đoạn với nhiều thăng trầm của lịch sử nhưng vẫn giữ được hồn dân tộc.

BÙI VĂN PHÚ

(dạy đại học cộng đồng và là một nhà báo tự do từ vùng Vịnh San Francisco, California)

(*) Ghi chú của gia đình DQS: Thật ra, nhà văn DQS để lại hơn 40 tác phẩm (tiếng Việt và tiếng Anh) trong đó có hơn 35 tác phẩm xuất bản trước 1975 tại Miền Nam Việt Nam, và 5 tác phẩm xuất bản tại hải ngoại sau 1975. Sau đó, gia đình DQS đã tái bản 24 tác phẩm.

MỘT VÌ SAO SÁNG - Đỗ Dung

Tin bác Doãn Quốc Sỹ đã qua đời khoảng 10 giờ sáng ngày 14 tháng Mười khiến chúng tôi thật bàng hoàng dù biết rằng sớm muộn gì tin này cũng sẽ tới!  Một vì tinh tú sáng ngời trên nền trời Văn Học Việt Nam đã tắt. Bác đã ra đi!!! Thế rồi tiếng phone liên hồi, text chớp liên tiếp.  Chị em chúng tôi xao xác liên lạc để thông tin nhau.

Mới cách đây ba năm, mùa Xuân 2022 chúng tôi đã cùng nhau làm một audio book để chúc mừng Bác, khi ấy rất vui, ríu rít mừng BÁC TRÒN TRĂM TUỔI. Hôm nay giữa mùa thu, trời hơi se lạnh, lá vàng lác đác rơi, Bác đã bỏ chúng ta, bỏ cõi đời này.  Con bé em Út mếu máo “Từ nay về miền Nam Cali không gặp Bác nữa rồi... Em yêu quý và nhớ Bác Sỹ quá!” Dù chị em chúng tôi mỗi đứa một nơi, không ở bên nhau lúc này nhưng cũng  ngậm ngùi qua phone thương nhớ ông Bác đã đi xa.

Rồi qua Internet, qua mạng lưới toàn cầu ngập tràn tin về Bác. Những bài viết kể về tiểu sử, về những tác phẩm, về những ý tưởng bác muốn truyền lại cho con cháu, cho những thế hệ về sau. Những lời ca tụng trân quý của người đọc về phẩm cách cao quý, về lòng yêu nước, yêu thương dân tộc và những xót xa cho thân phận con người của

Bác... Nhiều lắm, nhiều lắm... Con người Bác thật vĩ đại và cao cả quá! Chúng tôi thật tự hào!

***

Kính Thưa Bác,

Với chúng con, được là hàng xóm nhà Bác ở Thành Thái mấy chục năm, từ khi còn nhỏ xíu đến lúc trưởng thành thì Bác như một Cây Cổ Thụ, một Cây Sồi Ngàn Năm, một Cây Tùng Vạn Tuế toả những năng lượng ấm áp cho những người gần bên.  Qua những trang sách của Bác với giọng văn bình dị, điềm tĩnh và đôn hậu, tuy không lên giọng dậy đời nhưng chúng con đã học được rất nhiều điều.  Khi được ngồi bên cạnh Bác, nghe giọng nói hiền hoà, nhìn khuôn mặt trầm tĩnh của Bác, chúng con như hấp thụ được năng lượng ấm áp ấy, khiến tâm hồn con thật thanh thản, nhẹ nhàng.  Khi con viết xong cuốn sách “Như Một Thoáng Mây Bay” trình lên Bác thì Bác đã đọc và viết cho Lời Tựa quý báu và thật hân hạnh cho con, ngày Ra Mắt Sách cũng như ngày được lãnh giải Danh Dự  Viết Về Nước Mỹ do Việt Báo tổ chức Bác đều đến tham dự.

Con rất hãnh diện và vô cùng cảm kích sự ân cần của Bác.

Bây giờ Bác đã ung dung rời bỏ cõi tạm này để đến nơi THẢNH THƠI – AN LẠC ĐỜI

ĐỜI. Với chúng con, hình ảnh Bác, những tác phẩm của Bác vẫn còn đây, Cây Tùng Vạn Tuế

vẫn còn đây, nguồn năng lượng ấm áp của Bác vẫn còn đây, VẪN MÃI TRONG TÂM

TƯỞNG CỦA CHÚNG CON.

*** 

Thanh, Khánh, Liên, Thái, Vinh, Hưng, Hiển, Hương thương yêu, chị Dung  và các em chị chia buồn với các em và toàn thể tang quyến về sự mất mát quá to lớn này!

Chúng con xin góp lời cầu nguyện Hương Linh Bác mau chóng AN VUI chốn NIẾT BÀN.

Chị em gia đình họ Đỗ chúng con xin kính bái!

ĐỖ DUNG

NHỚ MẸ TA XƯA - Doãn Quốc Hưng

Cả nhà ơi, 

Bài này phỏng vấn Thủy Tiên về hát văn, kiến thức rất rộng và sâu.

Hưng Gàn

Mùa Vu Lan lại về, là mùa báo hiếu, nhớ về mẹ. Người Việt ở Miền Nam trước 1975 và sau này ở hải ngoại thường hát những ca khúc tiêu biểu về mẹ như Bông Hồng Cái Áo (Phạm Thế Mỹ), Mẹ Tôi (Nhị Hà), Lòng Mẹ (Y Vân)… Đặc biệt nhất vẫn là Bông Hồng Cài Áo, vẫn còn được nhiều Phật Tử hát ở chùa bên Mỹ trong những ngày lễ Vu Lan. Nhiều người nghe, người hát không cầm được mắt vì những câu hát:

Một bông hồng cho em

Một bông hồng cho anh

Và một bông hồng cho những ai

Cho những ai đang còn Mẹ

Đang còn Mẹ để lòng vui sướng hơn

Rủi mai này Mẹ hiền có mất đi

Như đóa hoa không mặt trời

Như trẻ thơ không nụ cười

ngỡ đời mình không lớn khôn thêm

Như bầu trời thiếu ánh sao đêm…

 

Những ca khúc về Vu Lan kể trên đều viết theo phong cách hòa âm Tây Phương. Có người nghĩ rằng những ca khúc về mẹ Việt Nam với những làn điệu dân ca hẳn sẽ còn chạm vào trái tim của khán giả Việt hơn nữa. Ở Việt Nam hiện nay có một bài hát về mẹ được nhiều người yêu thích, viết với điệu hát Văn của Miền Bắc: Ngồi Buồn Nhớ Mẹ Ta Xưa. Phiên bản đầu tiên ra đời cách đây đã hơn 20 năm; ngày càng có nhiều nghệ sĩ trình diễn với các biến tấu khác nhau. Nhớ Mẹ Ta Xưa hiện được xem là bài hát Văn về mẹ hay nhất.

 

Chị Nguyễn Thủy Tiên là một nhà nghiên cứu dân ca ở Hà Nội. Chị đi khắp ba miền, đến những vùng quê xa xôi, gặp những nghệ nhân cao tuổi, sưu tập lại những làn điệu dân ca đang dần mai một. Chị đã giải thích khá tường tận về nguồn gốc của bài hát Văn chủ đề mẹ độc đáo này.

 

Ngồi Buồn Nhớ Mẹ Ta Xưa là một bài thơ của Nguyễn Duy, thi sĩ nổi tiếng với những vần điệu lục bát. Bài thơ được viết ở Sài Gòn vào năm 1986:

 

Bần thần hương huệ thơm đêm

khói nhang vẽ nẻo đường lên niết bàn

chân nhang lấm láp tro tàn

xăm xăm bóng mẹ trần gian thuở nào

 

Mẹ ta không có yếm đào

nón mê thay nón quai thao đội đầu

rối ren tay bí tay bầu

váy nhuộm bùn áo nhuộm nâu bốn mùa

Cái cò... sung chát đào chua...

câu ca mẹ hát gió đưa về trời

ta đi trọn kiếp con người

cũng không đi hết mấy lời mẹ ru

Bao giờ cho tới mùa thu

trái hồng trái bưởi đánh đu giữa rằm

bao giờ cho tới tháng năm

mẹ ra trải chiếu ta nằm đếm sao

Ngân hà chảy ngược lên cao

quạt mo vỗ khúc nghêu ngao thằng Bờm...

bờ ao đom đóm chập chờn

trong leo lẻo những vui buồn xa xôi

 

Mẹ ru cái lẽ ở đời

sữa nuôi phần xác hát nuôi phần hồn

bà ru mẹ... mẹ ru con

liệu mai sau các con còn nhớ chăng

 

Nhìn về quê mẹ xa xăm

lòng ta - chỗ ướt mẹ nằm đêm xưa

ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa

miệng nhai cơm búng lưỡi lừa cá xương...

 

Thơ lục bát của Nguyễn Duy đậm chất ca dao khiến nhiều người tưởng bài thơ được ghép từ những câu ca dao truyền khẩu. Những ai từng đi thăm Miền Bắc, từng gặp những bà mẹ răng đen áo nâu sòng, quấn khăn mỏ quạ sẽ nhận thấy lời thơ là những bức tranh tả chân sống động về một làng quê mộc mạc, thanh bình. Những bà mẹ quê tần tảo nuôi con, thể hiện tình mẫu tử thiêng liêng vẫn được trân trọng trong nền văn hóa Việt. Nhiều người xa quê hương mỗi khi nghe những câu ca dao, làn điệu dân ca, điệu hát ru là phải rơi lệ. Bởi vì những lời ru, câu hát đó đã được những bà mẹ đặt sâu vào tiềm thức của dân tộc Việt trải qua bao thế hệ.

 

Khi nói đến dân ca Miền Bắc, đa số người Việt sẽ liên tưởng ngay đến Quan Họ Bắc Ninh. Giai điệu da diết, trữ tình của Bèo Dạt Mây Trôi đã trở thành bất tử, theo người Việt xa xứ đi khắp nẻo phương trời. Thật ra, là cái nôi văn hóa dân tộc Việt Nam, Miền Bắc có nhiều điệu hát dân gian khác nữa, đa dạng, nhiều màu sắc. Bài hát Nhớ Mẹ Ta Xưa viết theo thể hát Văn, có nguồn gốc từ phong tục thờ Mẫu của người Việt. Giống như Quan Họ, hát Văn cũng có nhiều làn điệu khác nhau: nhóm Dọc (có Dọc Nam, Dọc Bắc), nhóm Cờn (Cờn Nam, Cờn Bắc...), nhóm Xá. Hát Văn cũng sử dụng nhiều làn điệu từ các loại hình khác như Ca Trù, Xẩm, Chèo... Mỗi nhóm có giai điệu, tiết tấu khác nhau; nghệ nhân tùy theo cảm hứng mà đưa vào bài hát.

 

Trong tân nhạc, khi nhạc sĩ lấy lời thơ để viết nhạc thì gọi là “phổ thơ.”  Khi lấy một bài thơ làm lời cho hát Văn thì gọi là “lồng điệu”. Hiện nay, phiên bản Nhớ Mẹ Ta Xưa phổ biến nhất, được nhiều nghệ sĩ trình diễn nhất là do Khắc Tư, một nghệ sĩ hát chèo lồng điệu. Nếu tìm trên youtube sẽ thấy bài hát này do nhiều nghệ sĩ có tiếng như Tân Nhàn, Đình Cương, Xuân Hinh… trình diễn. Vào năm 1998, anh Khắc Tư cùng đoàn chèo đi biểu diễn ở Nga, đã lồng các điệu hát Văn cho bài thơ này. Những năm trước khi Việt Nam mở cửa, các hoạt động tín ngưỡng như thờ Mẫu bị coi là mê tín dị đoan; hát Văn thời kỳ này bị cấm. Sau năm 1995, khi chính quyền chịu đổi mới, các hoạt động tín ngưỡng dần khôi phục, hát Văn bắt đầu thịnh hành hơn. Anh Khắc Tư là một người hát Chèo chuyên nghiệp, nhưng vẫn đi hát Văn thêm để đủ sống. 

 

Là một ca sĩ, anh Khắc Tư lồng điệu cho bài Nhớ Mẹ Ta Xưa theo bản năng và cảm tính cá nhân. Trong bài này, anh chỉ sử dụng điệu Cờn, điệu Ru, cho nên khá dễ hát. Chính anh Khắc Tư trình diễn bài này thật cảm động, chân tình:

 https://www.youtube.com/watch?v=6S-3EcYJ7w4

 

Bài hát được mở đầu với phần ngâm thơ. Người nghe bồi hồi, hình dung cảnh người con đứng trước bàn thờ hương khói, tưởng nhớ về người mẹ hiền đã khuất bóng:

Bần thần hương huệ thơm đêm

khói nhang vẽ nẻo đường lên niết bàn

chân nhang lấm láp tro tàn

xăm xăm bóng mẹ trần gian thuở nào…

Rồi làn điệu Văn cất lên, lúc trầm lúc bổng, gợi nhớ lại những kỷ niệm xưa với bà mẹ quê chất phát, tảo tần. Chị Thủy Tiên nói rằng nhà thơ Nguyễn Duy mồ côi mẹ từ năm 4 tuổi. Do còn quá bé, nên khi làm bài thơ này, ông nhớ về mẹ từ những hình ảnh chung của bà mẹ ở miền Bắc Việt Nam:

…Mẹ ta không có yếm đào

nón mê thay nón quai thao đội đầu

rối ren tay bí tay bầu

váy nhuộm bùn áo nhuộm nâu bốn mùa…

Tuy nhiên, cũng có những hình ảnh chung của bà mẹ quê ba miền. Đó là những điệu ru nay đã trở thành ngôn ngữ chung của dân tộc Việt:

Cái cò... sung chát đào chua...

câu ca mẹ hát gió đưa về trời

ta đi trọn kiếp con người

cũng không đi hết mấy lời mẹ ru…

Rồi bài hát được kết thúc với điệu ru Miền Bắc, nghe sao mà thương nhớ quê hương lạ lùng:

…Mẹ ru cái lẽ ở đời

sữa nuôi phần xác hát nuôi phần hồn

bà ru mẹ... mẹ ru con

liệu mai sau các con còn nhớ chăng…

 

Những bài hát Văn thường được đệm bằng đàn Nguyệt, cây đàn gảy hai dây với âm thanh đặc trưng của dân ca Miền Bắc. Một đặc điểm nữa của hát Văn là cũng với một bài hát, người trình diễn có thể ngân nga, nhấn nhả, luyến láy theo cách biểu cảm của cá nhân. Tính ngẫu hứng trong hát Văn là vậy, khá giống với nhạc Jazz của Mỹ.

 

Bài Nhớ Mẹ Ta Xưa của Khắc Tư mộc mạc, dễ thấm vào lòng người, cho nên phổ biến khá rộng rãi. Những ai thích hát Văn đúng truyền thống hơn có thể tìm nghe phiên bản được nghệ sĩ Đàm Quang Minh lồng điệu vào năm 2019. Anh Minh là một Việt Kiều Pháp. Nghe kể rằng thuở bé anh từng được bố cho đi nghe Ca Trù, Chèo, Tuồng... cho nên mê dân ca từ nhỏ. Khi về nước anh lập ra nhóm Cổ Nhạc Đông Kinh, mời những nghệ sĩ hàng đầu ở Hà Nội diễn lại những trích đoạn Chèo, hát Văn... Trong trích đoạn video dưới đây, bản Nhớ Mẹ Ta Xưa được trình diễn trong một chương trình nhạc dân tộc tại Trường Đại Học Văn Lang Sài Gòn. Người quay video là anh Phương, chồng của chị Thủy Tiên, cũng là một nhà nghiên cứu âm nhạc cổ truyền: https://www.youtube.com/watch?v=kmh-fv270x4

 

Anh Đàm Quang Minh lồng điệu Văn theo lề lối của một bản văn thờ, như một bài mà Nguyễn Duy viết để "thờ" mẹ. Khi lồng điệu theo lối văn thờ sẽ có: 

- Mở đầu là phần Thỉnh, là phần hát ru. Thông thường hát ru chỉ là một người, nhưng trong trường hợp này là ru đồng ca. 

- Phần Kể Thần Tích: Dùng điệu Dọc Nam

- Phần Cảm Thần Tích: Dùng điệu Cờn (giống với làn điệu của anh Khắc Tư)

- Phần Nhập Thần Tích là sự thăng hoa, sử dụng điệu Xá

- Phần kết trong bài vẫn sử dụng điệu Xá sôi động, vui tươi để làm nền cho nghi thức phát lộc. 

 

Phiên bản này phong phú về làn điệu, công phu hơn, nhưng cũng vì thế mà không có bố cục như một bản dân ca thông thường, cho nên để thưởng thức cần sự quen thuộc với những giai điệu dân gian Miền Bắc.

 

Dù nghe phiên bản nào đi chăng nữa, tưởng nhớ mẹ Việt Nam qua một làn điệu dân ca cũng làm cho mùa Vu Lan báo hiếu năm nay đậm đà thêm hương vị quê nhà xa xăm.

 

Doãn Hưng 

CÁI BIẾT TRONG TA - Doãn Quốc Hưng

 

BỪNG SÁNG NHƯ TRĂNG - Doãn Quốc Hưng

 

CHUYỆN KHÔNG THƯỜNG NGÀY - Doãn Kim Khánh

 

CHUYỆN KHÔNG THƯỜNG NGÀY

Không phải ngày nào cô Út nhà tôi cũng hối hả chạy đến Sở Cảnh Sát của thành phố nhà, Anaheim. Cũng không phải ngày nào cảnh sát cũng từ chối không tiếp một người con gái bé nhỏ, hớt hải đến xin tường trình một vụ bị kẻ gian lường gạt. Ông cảnh sát nhìn đồng hồ, rồi lắc đầu:

“Rất tiếc đã hết giờ làm việc. Tôi chỉ có thể lấy hẹn cho cô trở lại ngày mai!”

Cô Út ngớ người. Không phải ngày nảo cảnh sát cũng chỉ bắt kẻ gian trong giờ hành chánh! 

Trên đường lái xe về nhà, cô Út ôn lại toàn bộ diễn tiến của “một ngày không như mọi ngày.”

Sáng hôm ấy, cô Út nhận tin nhắn từ một số lạ trên Facebook Messenger. Với tinh thần cảnh giác cao độ, cô vừa định delete nó thì nhận ra màn hình đã bị đông cứng, chỉ còn xuất hiện câu nhắn: 

“Số hồ sơ Microsoft của bạn không còn an toàn. Hãy gọi số sau đây để được giúp đỡ.“ Cô Út vội vã ghi xuống con số được cho và gọi cầu cứu liền. Người bên kia đầu dây tỏ vẻ thật sốt sắng. Anh ta thao tác để laptop của cô hoạt động trở lại, xin phép được share screen và bắt đầu hướng dẫn cô đánh chữ SCAM trên một cửa sổ màn hình. Ngay lập tức một loạt thông tin lần lượt xuất hiện và dừng lại ở lời cảnh cáo “Máy vi tính của bạn đang gặp nguy cơ trầm trọng!”

Người bên kia đầu giây càng tỏ vẻ am tường. Anh ta bắt đầu một loạt câu hỏi thẩm vấn:

“Máy của cô được bảo vệ bằng phần mềm nào?”

“Norton”

“Tốt! Giờ cô vào email xem có thư nào lạ không?”

Cô Út bất giác ngần ngừ:

“Thôi, tôi không vào đâu!

Người lạ hối thúc:

“Tại sao lại thôi? Hồi nãy cô đã vào rồi và không hề thoát. Tôi đang share screen và có thể nhìn thấy các mail của cô. Tôi chỉ muốn cô tự thao tác thôi!”

Sau màn biểu diễn đột nhập mail, người lạ ra lệnh tiếp:

“Bây giờ cô vào tài khoản ngân hàng đi, xem có giao dịch nào lạ không.”

Cô Út càng lúc càng ngần ngừ. Ai lại phơi bày ngân khoản nhà băng của cá nhân mình trong khi đang share screen với một người lạ bao giờ! Cô bèn vào tài khoản ngân hàng bằng iphone và báo cho người lạ biết rằng không có một giao dịch nào lạ với cả hai tài khoản debit và credit.”

Và cô cũng thông báo với người lạ:

“Tôi vào tài khoản ngân hàng trên i-phone đó.”

Người lạ tiếp tục dục cô:

 “Máy tinh đã có Norton bảo vệ. Bây giờ cô phải cho tôi vào bảo vệ nốt phần điện thoại.”

Cô Út cương quyết “Không!” đến 101%.

Người lạ trở giọng cảnh cáo:

“Nếu không để tôi bảo vệ phone của cô thì tôi không bảo vệ màn hình laptop nữa!” 

Cô Út một mực nói “Không” rồi  “Xin chào!” Lần này độ cương quyết lên đến 102%.

Màn hình lập tức trở lại tình trạng đông cứng.

Cô Út dừng lại một giây để thở, rồi bình tĩnh dùng iphone để hỏi “bác” Google” số liên lạc chính thức của Microsoft. “Bác” cho một con số không giống con số của người lạ. Cô Út gọi ngay số “bác” cho. Cô hỏi:

“Đây có phải là số diện thoại chính thức của Microsoft không?” 

Câu trả lời là phải.

Cô Út liền đọc số điện thoại mà nãy giờ cô dùng để liên lạc với người lạ. Cô hỏi:

“Số này có phải là một số chính thức khác không?”

Câu trả lời rất rõ ràng:

“Không! Microsoft chỉ có một số chính thức để liên lạc thôi. Tại sao cô hỏi vậy?”

Cô Út kể lại câu chuyện từ khi màn hình laptop bị đông cứng, cho đến khi được người lạ giải đông, rồi trở lại đông cứng, Nhân viên Microsoft quả quyết:

“Cô bị hacker lừa rồi. Để tôi chuyển cuộc gọi này cho một chuyên viên về hacker, nhưng trước hết xin cô ghi tên và ID của tôi tại Microsoft….”

Kế tiếp là cuộc tiếp xúc của cô Út với chuyên viên hacker của Microsoft. Cô kể lại chuyện bị hacked từ đầu, có lẽ lần này càng gẫy gọn hơn. Chuyên viên lắng nghe rồi hỏi thêm: 

“Nhà cô zipcode số mấy?”

Cô Út vừa đọc zip code, liền nghe hung tin từ giọng trầm trọng của chuyên gia hacker:

“Cô không những bị hacked qua Microsoft mà còn qua đường dây IP của internet. Cô đã đụng vào một tổ chức hình sự thứ dữ đang bị chính phủ truy lùng. Tôi sẽ báo ngay với FBI rằng cô là nạn nhân. Sẽ có một cú điện thoại bắt đầu bằng số 202. Đây là tên tôi và số ID của tôi ở Microsoft.”

Tự nhiên cô Út ngán ngược câu chuyện mình đã kể đi kể lại. Cô trả lời dứt khoát:

“Tôi không nói chuyện điện thoại nữa. Tôi sẽ đi báo việc này với cảnh sát.”

Nói là làm. Cô Út ra xe, gắn iphone đã sẵn google map vô khung trước mặt rồi lái đi. Xe vừa lăn bánh đã có tiếng reng từ một số bắt đầu bằng 202. Cô lập tức nhận điện thoại và nghe người bên kia đầu giây tự giới thiệu là nhân viên FBI. Cô hít một hơi dài, chuẩn bị sự kiên nhẫn để nhai lại bản tường trình tưởng như xưa rích, nhưng thật ra chỉ mới bắt đầu từ đầu ngày. Lạ thay, ông FBI không điều tra, chỉ chứng tỏ là ông có nhiều thông tin về cô: tên, tuổi và nhất là chi tiết về hai tài khoản của cô trong ngân hàng Chase. Ống ta còn dõng dạc tiết lộ là cô đã tình cờ liên lụy với một băng đảng lớn đang bị chính phủ điều tra. Họ đã mở bảy tài khoản dưới tên cô để rửa tiền và thuê hai nhà kho để chứa ma túy. Những thông tin tầy trời này, lạ thay, như gáo nước lạnh làm cô Út tỉnh táo hơn. Cô tự nhủ “Kỳ cục nha!”, rồi bắt đầu chất vấn ông FBI:

“Ông nói lạ! Cách đây không lâu tôi đã đóng tiền mua dịch vụ TSA để khi đi du lịch được miễn xếp hàng check in. Theo đúng thủ tục, tôi đã phải ra sở cảnh sát để xin lý lịch trích ngang và đã được chứng nhận là không có tì vết gì hết. Chẳng lẽ họ không thấy những vụ bê bối này dưới tên tôi?”

Ông FBI giảng giải:

“Biết chứ sao không, kể từ khi cô sử dụng đường link để xin hỗ trợ về việc facebook messenger đóng băng lả cô đã bị điều tra rồi. Đó chính là đường link của tụi buôn lậu rửa tiền.

Trước sự bối rối cùng cực của cô Út, ông FBI đưa ra hai chọn lựa: một là chấp nhận sẽ bị cảnh sát còng tay bắt vào tù về tội tòng phạm với kẻ gian, hai là hợp tác với cảnh sát để bắt cướp. Dĩ nhiên, cô Út chọn giải pháp “giúp” cảnh sát. Ông FBI báo trước rằng cảnh sát sẽ yêu cầu cô phải hợp tác để đưa băng đảng cướp vào tròng theo những bước như sau:

Sẽ cho cô số an sinh xã hội mới để “bọn cướp” không vào được bảy tài khoản giả.

Sẽ giúp cô rút hết số tiền thật sự có trong tài khoản.

Thế là nhân viên FBI bắt đầu gửi một số giấy tờ để cô Út ký. Sau đó cô được yêu cầu chụp hỉnh các giấy tờ có chữ ký, kèm với hình ID  để làm bằng chứng rằng chính cô là người gửi đi. Một trong những giấy tờ đó là bản thỏa thuận không tiết lộ thông tin (non-disclosure agreement) trong khi làm việc với FBI.

Bước kế tiếp là cô Út sẽ cần rút một số tiền mặt để chính phủ đánh dấu những tờ giấy tiền (marked bills) và dùng nó để nhận diện kẻ cắp. Nhân viên FBI vốn am tường thủ tục ngân hàng nên lập tức cung cấp một số phiếu mua vật liệu xây dựng với giá tiền khá cao, phòng trường hợp ngân hàng đặt nhiều câu hỏi cho khách hàng rút nhiều tiền mặt một lúc. Cô Út một mực tuân thủ mọi chỉ thị của FBI, đi rút tiền ở hai chi nhánh Chase, chụp hình những cọc tiền cùng với ID trong khi vẫn giữ cuộc điện thoại dài bất thường ấy (từ 8 giờ sáng đến gần 4 giờ chiều).

Khi trải tiền lên mặt bàn nhà để chụp hình trong khi vẫn giữ điện thoại, cô Út buột miệng thắc mắc:

“Tại sao tôi không gặp ông trực tiếp mà cứ nói qua điện thoại?”

“Tại vì phi vụ chưa thành, chúng ta không nên giáp mặt ngay bây giờ. Nhưng đừng lo, tôi sẽ gửi qua email bảng tên có số, hình. và tên đơn vị của tôi trong sở Cảnh Sát.” 

Nói xong, người này liền gửi ngay hai hồ sơ liên quan đến hộp thư an toàn (safe box) và dặn dò:

“Sẽ có hai nhân viên của CIA mặc thường phục đến nhà cô ở Anaheim để giao hộp thư này. Tạm thời, cô cứ giữ số tiền đã rút ở nhà. Nhớ chụp hình trang có chữ ký của đơn từ và lúc nào cũng kèm ID.”

Sau đó ông FBI chào tạm biệt với lời lẽ thủ tục rất trịnh trọng, gọi cô là “một người hợp tác tuyệt vời trong vụ săn bắt cướp này”, rồi chuyển máy cho cô Út nói chuyện với nhân viên CIA để được hướng dẫn cách sử dụng hộp thư an toàn.

Điện thoại im giây lát trước khi được chuyển sang người khác, hẳn là một nhân viên CIA. Lại một loạt câu hỏi, bắt cô Út phải kể lại chuyện từ A đến Z, nửa chừng cô lỡ tay bấm nút Stop khiến cuộc gọi bị gián đoạn. Cô Út kiên nhẫn đợi, cũng mừng thầm vì được giãn đầu óc một chút. Khi điện thoại reng lại, cô để ý số gọi và thắc mắc:

“Ủa, tại sao ông vẫn dùng điện thoại của FBI?”

Người bên kia đối đáp nhanh nhẹn: “Người bên kia chuyển cho tôi, tôi giữ đường giây này cho cô thấy quen thuộc. Hãy nghe kỹ đây: cô đem cọc tiền vừa rút về nhà, gói cẩn thận trong phong bì lớn, ghi rõ tên họ đầy đủ và nhớ ký tên, rồi hãy dùng điện thoai chụp hình và gửi bằng tin nhắn cho tôi. Tôi sẽ đem safe box đến cho cô.”

Sau đó, nhân viên CIA dặn rằng ông sẽ mặc thường phục để gặp cô Út ở ngoài cổng, trước khi vào khu nhà ở. (Khu nhà cô ở có cổng, phải biết mật mã mới vào bên trong được)

Cuộc điện thoại còn đang tiếp diễn, bỗng có tiếng reng một cuộc khác . Cô Út nhận ra tên người gọi là ông anh nhà báo của mình. Cô nói với nhân viên CIA:

“Anh tôi gọi. Tôi trả lời nhé.”

Người kia dứt khoát:

“Không! Cô không được liên lạc với bất kỳ ai trước khi phi vụ này kết thúc.”

Cô Út nhớ đến tờ giấy hứa bảo mật mình đã ký nên không trả lời điện thoại của ông anh. Sau đó người anh tiếp tục gửi tin nhắn. Cô liếc qua, hiểu được nội dung:

“Út gọi số cảnh sát nào? Có chắc là cảnh sát không? Có gì đó không bình thường. Phải tự tìm số cảnh sát địa phương hoặc tìm luật sư tham vấn. Bây giờ fraud nhiều và tinh vi lắm!”

Tin nhắn này làm Út cảnh giác hơn và bớt chú tâm vào ông CIA. Ngay lúc đó người anh ngừng gửi tin nhắn để gọi trực tiếp cho cô. Lợi dụng lúc ông CIA xin phép tạm dừng cuộc gọi để gửi báo cáo, cô Út trả lời điện thoại, nghe tiếng ông anh gằn giọng bên kia đường giây:“Hãy đến ngay một văn phòng cảnh sát để tường trình vụ lường gạt này.”

Có người nhà tiếp sức, cô Út bắt đầu tỉnh táo hơn. Cô lái xe đến một văn phòng cảnh sát gần đó. Nhân viên hỏi lý do thì cô nói liền “bị hacker tấn công laptop”. Cô giữ lời hứa bảo mật nên không nói gì thêm.  Còn 10 phút nữa đến giờ đóng cửa nên nhân viên cảnh sát chỉ có thể giúp cô lấy hẹn cho ngày mai sau khi đã vào website cf3.com để báo cáo với FBI. Nhân viên này cũng nói thêm là cảnh sát địa phương không giúp được những nạn nhân bị hacked. Trong khi đó, hai số của FBI và CIA gọi lại liên tục. Ông cảnh sát địa phương khuyên:

“Cô block những số này đi để không bị quấy nhiễu.”

Kế tiếp, cô Út về nhà một người anh khác để gửi lại cục tiền mặt. Lúc đó trời đã chiều, cô quyết định không về nhà mình mà ngủ ở nhà Bố cho an toàn. Suốt đêm ấy, cô phân vân không biết mình đang làm việc với CIA, với FBI hay với một băng đảng cướp.

Sau một giấc ngủ ngon, không mộng mị, cô Út tự nhủ “Mình đã thất hứa với cả FBI lẫn CIA mà vẫn không bị còng thì coi bộ mình đang làm việc việc với cướp rồi!

Đến lúc này, cô Út tự cho phép mình không giữ lời hứa bảo mật nữa. Cô kể cho người anh nhà báo mọi chị tiết về diễn tiến ngày hôm trước và nói cô sẽ y lời anh đến văn phòng cảnh sát báo cáo chuyện lường gạt này. 

Lần 2 đến trình cảnh sát  cô Út được tiếp đàng hoàng. Người cảnh sát tiếp dân đã được thông báo là chuyện dài lắm mà vẫn sốt ruột. Cô kể từ A mới tới M,N,L mà anh ta đã ngắt lời, hỏi: 

“Cô có mất tiền không?” 

Cô Út từ tốn nói:

“Từ từ! Tôi đã nói trước là chuyện dài lắm mà!”

Kể tiếp đến đâu cô xòe chứng cớ đến đó vì đã có một buổi tối để chuẩn bị. Nghe hết câu chuyện, viên cảnh sát thở phào, khen … bọn cướp giỏi quá. Họ biết cách ăn cắp thông tin của nạn nhân, biết cách tung hỏa mù để nạn nhân rối trí và đến được giai đoạn cuối là khiến được nạn nhân rút tiền từ nhà băng. Người anh nhà báo của cô Út cũng được khen là đã ra tay kịp thời để kéo cô em ra khỏi vòng mê hoặc của kẻ cướp.

Người cảnh sát cũng khuyên cô Út gắn alarm ở nhà, dù chắc chắn băng cướp sẽ không dám quay lại. Ông ta nói: “Cô nên cất tiền trở lại ngân hàng và vào website cảnh sát để viết lại kinh nghiệm vừa qua. Nhưng xin nói trước là chúng tôi sẽ chỉ đọc báo cáo nếu cô gặp nạn lần nữa.”

Ông ta nói vậy thôi, nhưng cô Út để ý rằng trong khi nói chuyện với cô, người này đeo một thiết bị có đèn chớp chớp như đang ghi hình và ghi âm.

Tường trình với cảnh sát xong, cô Út nhìn rõ hơn bức tranh “bắt cướp” của cô và tự nhận mình may mắn được ông anh nhà báo can thiệp kịp thời và được một thế lực vô hình kéo ra khỏi vòng mê hoặc. Cô hiểu rằng tai nạn nào cũng là một bài học đời không những cho người trong cuộc mà còn cho những người liên quan, hoặc không liên quan nhưng được nghe kể lại. Điều này càng đúng khi chuyện không thường ngày này có nhiều nguy cơ sẽ bị lập lại.

30 tháng 6, 2025