TRI TÚC - Doãn Quốc Hưng

 Hồi còn nhỏ, tôi nhớ có đọc một câu chuyện, hình như trong mục truyện vui cười của báo Thiếu Nhi. Đại khái là có một ông nhà giàu, thấy một anh chàng trai trẻ đang nằm nghỉ thảnh thơi trên bãi biển. Ông nhà giàu hỏi sao không lên tàu ra khơi đánh cá. Chàng trai hỏi:

-          Để làm gì?

-          Để có tiền.

-          Có tiền để làm gì?

-          Để mua một con tàu đánh cá cho riêng mình.

-          Để làm gì?

-          Để kiếm nhiều tiền hơn, sau này về già có thể sống thảnh thơi.

-          Thì tôi đang sống thảnh thơi ngay lúc này rồi, đâu có cần làm chi cho cực?

 Câu chuyện này còn đăng ở nhiều tờ báo khác, đa phần đều nằm trong mục truyện tiếu lâm.

Sau này ngẫm nghĩ lại, tôi tự hỏi tại sao câu chuyện này lại được xếp vào mục chuyện vui cười. Nó có thể là một đề tài tranh luận nghiêm túc về một phong cách sống, một triết lý sống có từ xa xưa: tri túc. Đại ý là khi nào mình cảm thấy nhu cầu là đủ thì nó đã đủ rồi, không cần tìm thêm nữa. Tri túc, tiện túc, hà thời túc.

Bản thân tôi cũng từng trải qua một câu chuyện tương tự. Hồi trẻ đi làm cho một công ty xây dựng của một thằng bạn học. D. là giám đốc, còn tôi là nhân viên bán hàng. Thấy cuối tuần tôi hay đi làm các công tác từ thiện, D. nói “…Tao mà như mày sẽ dành thì giờ để kiếm tiền. Thêm vài chục năm năm nữa, tao sẽ có thật nhiều tiền, lúc về già sẽ làm từ thiện cho đáng!...” Bạn có phần đúng. Điều này cũng giải thích phần nào tại sao bạn thì làm giám đốc, còn tôi chỉ là nhân viên. Tôi còn nói với D. rằng việc điều hành một công ty tạo ra công ăn việc làm cho 100 người còn có lợi ích cho xã hội hơn làm từ thiện nhiều. Xã hội rất cần có những người có khả năng lãnh đạo như D.

Có một vài người thân làm tôi suy nghĩ nhiều về phong cách sống tri túc. Trong xóm lao động có ông Tư làm nghề đạp xe ba bánh chở hàng, nên có tên là Ông Tư Ba Bánh. Gia đình ông nghèo lắm, nhưng lúc nào thấy ông cũng vui, ít khi thấy ông lo lắng. Mỗi sáng chở hàng cho mấy chị bán hàng ra ngoài chợ, chiều chở về, đủ sống qua ngày, nuôi con ăn học. Ngày nào kiếm “đủ sở hụi” là ông về nhà sớm, có ai kêu chạy thêm cũng không nhận. Rồi đến một buổi sáng sớm, Ông Tư chở hàng xong, ngừng xe ba bánh để đi tiểu ở gốc cây bên lề đường, thì một tên lưu manh lên xe đạp đi mất, ông già nên không đuổi kịp, mà đường lúc đó vắng người nên chẳng ai giúp. Ông đành đi bộ về nhà. Con hỏi xe đâu, ông nói “mất rồi!”. Cũng không thấy ông tỏ vẻ quá buồn phiền. Ông nằm nhà một lát, rồi lấy phấn vẽ lên tường nguệch ngoạc mấy chữ: “Hảo sự bất như vô”. Ông giải thích với con theo cách suy diễn của mình về câu ngạn ngữ này: ở đời, điều tốt cũng không bằng không có gì… Hàng xóm thấy thương tình, gom tiền cho ông mượn mua một chiếc xe ba bánh khác cũ hơn để làm phương tiện kiếm sống. Ông sống bình thản trong cảnh nghèo cho đến ngày nhắm mắt ra đi…

Anh Hai Lộc trước 1975 từng là đại diện cho Bộ Dân Vận Chiêu Hồi ở Vùng Bốn. Sau ngày Miền Nam thất thủ, anh đi tù cải tạo ba năm. Khi trở về nhà được bà chị đi xuất cảnh sang Pháp để lại cơ ngơi là một cửa hàng bán thuốc tây tại nhà. Vào thời đó, đây là một kiểu kinh doanh nhỏ, không chính thức nhưng kiếm tiền rất khá. Nhưng anh không thích ngồi nhà cả ngày bán thuốc tây để làm giàu. Lúc nào thấy “đủ sở hụi” là anh chạy đi chơi, tổ chức hội họp bạn bè hát hò, văn nghệ, đi đánh mạt chược. Một trong những cuốn truyện mà anh rất thích là “Cuộc Đời Và Kinh Nghiệm Của Alexis Zorba” của nhà văn Hy Lạp Nikos Kazantzakis. Nhân vật chính sống hết mình, sống tự do không chạy theo những giá trị chung của xã hội như giàu sang, danh vọng. Anh Hai Lộc cho rằng đây là một lối sống “thiền”, và anh cũng thế, cho nên không bao giờ giàu tiền bạc. Nhưng nhiều bạn bè nói anh là một trong những người biết cách sống trọn vẹn, và sống giàu tình nghĩa với mọi người nhất. 

Bố tôi là nhà văn, nhà giáo, trước 1975 sống cuộc đời thanh đạm của một ông bố đi dạy để nuôi tám đứa con. Sau 1975 đi tù hai lần đều liên quan đến tội “biệt kích cầm bút”. Đi tù về, trải qua bao gian khổ, ông càng trân quí với những gì mình đang có hơn. Trong một “câu chuyện đầu năm” nhân một buổi họp mặt đêm giao thừa truyền thống hằng năm, ông tặng cho con cháu một phương châm sống của năm: “Hãy sống giản dị và làm lành”. Thực ra ông sống với phương châm đó cả đời. Đa số những người quen biết không quí ông vì tài viết văn hay dạy học, mà là vì phong cách sống an nhiên tự tại.

Trong Phật Giáo, tri túc là quan điểm xem mọi cảm thọ đều bắt nguồn từ cái tâm. Một người sống hạnh phúc hay khổ đau là do cách nhìn những gì xảy ra với mình. Cũng cùng một sự việc, có người thấy đau khổ, có người cảm thấy lạc quan. Hạnh phúc đến từ trong tâm chứ không phải từ bên ngoài. Người Tây Phương cũng có quan niệm tương tự qua khái niệm “nửa ly nước.” Nhìn ly nước còn một nửa, có người than: “Buồn quá! Tôi chỉ còn nửa ly nước!”; nhưng cũng có người mừng: “Vui thật! Tôi có đến nửa ly nước!”

Trong đời sống hàng ngày, nhiều người sống tri túc một cách tự nhiên, không lý luận. Khi gặp khó khăn, họ cho đó là cơ hội để rèn luyện khả năng chịu đựng nghịch cảnh. Thấy mình gặp chuyện không may, họ nghĩ đến những hoàn cảnh khốn khó hơn mình đang xảy ra chung quanh. Dù không giàu để ăn sang, mặc đẹp, nhưng vẫn cảm thấy mình may mắn hơn những kẻ hành khất không nhà. Thấy người hành khất mù thì cảm ơn đời vì mình vẫn còn đôi mắt sáng. Nhiều người theo Đạo Phật tin vào nhân quả, khi gặp bất hạnh thì cho rằng mình đang trả quả báo cho những điều mình đã từng làm; trả hết nghiệp rồi thì sẽ bớt khổ. Không xét đến đúng sai, những người lạc quan như vậy dễ có được hạnh phúc trong đời sống.

Vua Trần nhân tông, Sơ Tổ của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử có một bài thơ thiền nổi tiếng “Cư Trần Lạc Đạo”. Bản dịch của Hòa Thượng Thích Thanh Từ:

Ở đời vui đạo hãy tùy duyên

Đói đến thì ăn, mệt ngủ liền

Trong nhà có báu thôi tìm kiếm

Đối cảnh vô tâm chớ hỏi thiền

Bài thơ có ý nghĩa thiền thâm sâu, hướng đến sự nhận ra Phật Tánh có sẵn tự tâm của mỗi người. Nhưng nếu hiểu theo ý nghĩa đơn giản của từ ngữ, bài thơ cũng hàm ý tri túc như một cách sống hữu ích cho người tu. Đơn giản hóa nhu cầu đời sống để có cái tâm buông xả. Bản thân mình đã có đủ những thứ để có được an lạc, chẳng cần đi tìm cầu ở bên ngoài.

Không phải ai cũng thích lối sống kiểu tri túc. Có người cho rằng những người sống tri túc là an phận, dễ dãi, không cầu tiến, do đó khó thăng tiến trong sự nghiệp, khó thành công ngoài xã hội. Điều này cũng đúng. Những người sống tri túc có lẽ cũng cần học cách sống trung đạo để không bị rơi vào lối suy nghĩ dễ dãi, sống buông trôi không cố gắng. Người xưa có câu “tận nhân lực, tri thiên mệnh”, cố gắng làm hết sức mình rồi mới vui với những gì mình đang có. Nói thì dễ, làm thì khó. Làm thế nào để biết là mình đã làm hết sức mình? Đâu là giới hạn khả năng của một con người? Một câu hỏi khó, câu trả lời có lẽ tùy thuộc vào mỗi cá nhân. Vua Trần Nhân Tông từng khoác chiến bào lãnh đạo dân quân nhà Trần đánh bại quân Mông Cổ hùng mạnh, sau đó mới khoác áo nhà tu sống đời thanh tịnh trên núi Yên Tử. Ngài là một tấm gương cho lối sống thấy việc cần làm thì làm, sau đó lại trở về với vô sự.

Sống tri túc không chỉ có được an lạc cho bản thân. Một người khi cảm thấy mình đã đầy đủ sẽ dễ chia sẻ với người khác hơn. Điều này cũng dễ hiểu. Khi chưa thấy đã kiếm đủ tiền bạc, tài sản, làm sao ta có thể giúp đỡ vật chất cho người khác? Mà sự cho đi không chỉ giới hạn ở của cải. Do không còn mong cầu, người tri túc dễ có được sự bình an, dễ cảm thấy hạnh phúc, nhờ vậy mà có thể đem lại bình an cho người khác. Làm sao ta có thể cho người khác cái mà ta không có?

Tôi có biết một nhóm Phật tử trẻ thường đi giúp vui cho các vị cao niên sống trong viện dưỡng lão. Các bác không thiếu ăn, thiếu mặc, nhưng cô đơn. Mỗi lần nhóm bạn trẻ đến, các bác vui lắm. Khi trả lời đúng một câu hỏi trong chương trình đố vui, khi cùng hát chung một số bài hát quen thuộc thời trai trẻ, những gương mặt tuổi già cười vui rạng ngời. Cũng có khi là những giọt nước mắt vì hạnh phúc.

Tôi có một người bạn trung học tên C. bị chứng bệnh Alzheimer kết hợp với Parkinson từ khi tuổi đời chưa đến 60, phải nằm liệt giường gần 5 năm ở San Diego trước khi qua đời. Nhóm bạn cùng lớp ở California quyết định đi thăm C. một tháng một lần. Gia đình kể mỗi lần biết có bạn sắp đến chơi, C. mong lắm, ngủ sớm từ tối hôm trước để hôm sau tỉnh táo gặp bạn bè. Sáng ra C. nói với con rằng “Hôm nay các bác đến chơi với ba…” Có lần có thêm các bạn từ tiểu bang khác, từ Việt Nam sang chơi, lên đến gần 10 bạn. Những lần như vậy C. vui lắm. Nằm trên giường, cho dù đã quên chuyện đời thường khá nhiều, C. huyên thuyên cười nói, nhắc lại những kỷ niệm thời đi học. Vợ C. nói ít khi thấy chồng mình hạnh phúc đến như vậy.

Khi mang lại niềm vui cho những người có hoàn cảnh khó khăn, có người không thấy mình đang làm phước, mà cảm thấy chính mình có được hạnh phúc. Khi biết cách cho, người cho còn hạnh phúc hơn người nhận.

Trong một bài giảng, Thầy Phước Tịnh có kể một câu chuyện thú vị về cuộc đối thoại giữa một vị hoàng đế và một người ăn mày. Vị hoàng đế dù có nhiều tiền của nhưng vẫn không sẵn lòng giúp đỡ bố thí cho người khác vì thấy bao nhiêu tài sản cũng là chưa đủ. Hoàng đế dù có địa vị quyền lực cao nhất nhưng vẫn thiếu thốn hạnh phúc, thiếu tình yêu thương đích thực, cho nên vẫn phải đi tìm người giúp mang lại sự bình an cho tâm hồn. Ngược lại, những người dù nghèo của cải vật chất nhưng nhờ biết đủ vẫn sẵn sàng chia sẻ những gì mình có cho những người thiếu thốn hơn. Người nghèo vẫn có thể giàu lòng từ bi nhờ tâm vô cầu. Chỉ cần tâm thấy vui với những gì đang có, thì hạnh phúc liền có mặt trong giây phút hiện tiền, họ sẵn sàng chia sẻ hạnh phúc với những người chung quanh. Làm hoàng đế, hay làm ăn mày, cũng chỉ do cái tâm mà ra…

Xin mời nghe bài thiền ca Hoàng Đế Và Ăn Mày, viết theo tinh thần lời giảng của Thầy Thích Phước Tịnh:

ĐK: Ta không cho những gì lòng ta mong cầu

Ta không cho những gì lòng còn khát khao

Một người ăn mày ái tình

Đi đến thế nhân cố xin tình thân

Một người đi tìm hạnh phúc

Nơi sang nơi giầu mà chẳng thấy đâu

 

ĐK: Ta không cho những gì lòng ta mong cầu

Ta không cho những gì lòng còn khát khao

 

Rồi người không còn si tình

Bố thí nhân gian với tâm từ bi

Rồi người không cần danh tướng

Nhìn ra vô thường người thành đế vương

Hoàng đế cần chi sang giầu

Hoàng đế nhờ tâm vô cầu

https://youtu.be/gOYjX_Q-T-A?si=wzcZb6lwOrP9aVuQ

 

Doãn Hưng

VÔ SỰ - Doãn Quốc Vinh

https://youtu.be/OIT-Bzhq2cY

VÔ SỰ


Mưa hoa phơn phớt ngõ 


Gió trời nhè nhẹ lay


Có gì đong đầy 


Trong nắng vàng đó đây ?


...
ơi, hoa thơm từng luống 


ơi, ong bướm từng bầy 


đừng vội đến... í...
đừng vội bay... 


chờ xem nhật nguyệt xum vầy 
xum vầy ái ân 


chờ ta rũ sạch bụi trần 


chờ em xuân đến ân cần hỏi han 


kệ cho, nhân thế vội vàng 


mặc cho, sinh tử miên man


nhân sinh thoáng nở, thoáng tàn...  thế thôi ! 


càn khôn tinh mặc luân hồi


tâm xuân hé nụ, đâm chồi, nở hoa 


ơi, vô ưu một đóa


ơi, vô lượng chan hòa 


vô sự đến... 


vô sự qua... 


ngả lưng vào cõi ta bà đón xuân.

Doãn Quốc Vinh

60 SWEET 60

NHỚ DOÃN QUỐC SỸ

 

TỰ DO - Doãn Cẩm Liên

Ngày 13 tháng 12 – 2025, tại vườn Địa Tạng – Tu viện Lộc Uyển các sư cô Trung Chính, Đẳng Nghiêm, Hiền Hậu và một sư cô nữa con không được biết tên, đã hướng dẫn chúng con làm lễ rải tro Bố Sỹ. Ngày mà Bố phơi phới bay theo gió, Bố đáp xuống đất, Bố bám vào cành cây nhánh lá, rồi Bố lại bay, bay vào không gian của núi rừng Lộc Uyển và bay thẳng đến nhưng nơi nào bố nghĩ đến.

Đó chỉ mới là những gì con cháu thấy được mà thôi, chứ Bố đâu có dừng ở những nơi chốn đó đâu! Bố thênh thang với mây, trăng, sao, gió, mưa, nắng ấm, biển rộng, trời cao như bài thơ của thiền sư Thích Nhất Hạnh…

Tự Do

Thân này không phải là tôi

Tôi không kẹt vào nơi thân ấy

Tôi là sự sống thênh thang

Tôi chưa bao giờ từng sinh cũng chưa bao giờ từng diệt

Này kia biển rộng trời cao

Muôn vàn tinh tú lao xao

Tất cả đều biểu hiện tôi từ nguồn linh tâm thức

Từ muôn đời tôi vẫn tự do

Tử sinh là cửa ngõ ra vào

Tử sinh là trò chơi cút bắt

Hãy cười cùng tôi

Hãy nắm tay tôi

Hãy vẫy tay chào để rồi tức thì gặp lại

Gặp lại hôm nay

Gặp lại ngày mai.

Chúng ta đang gặp nhau nơi suối nguồn

Chúng ta sẽ gặp nhau từng phút giây trên muôn ngàn nẻo sống.

Bố nay đang có tự do, một loại tự do tuyệt đối. Cái mà Bố hiểu được từ lâu rồi, nhưng mãi đến ngày hôm nay con mới chạm vào được. Chỉ chạm được một phần nhỏ cái tự do của Bố mà thôi, vậy mà trong con đã ngây ngất.

Bố về với đất trời nhưng cái còn ở lại với chúng con là tình thương yêu của bố. Bố truyền dạy cho lũ chúng con và các cháu biết yêu chính mình, yêu người thân, yêu bạn bè gần xa, tha nhân mà hình tượng còn rất mơ hồ trong ý nghĩ cũng vẫn được yêu và yêu cả muôn loài.

Tình yêu này bàng bạc và mơ hồ không rõ ràng khi nói, nhưng mỗi khi đứng trước đối tượng nào là nóhiển hiện ra ngay tức khắc. Như trường hợp của thằng con thứ 6 và thằng cháu con cô em của Bố, trong buổi lễ rải tro hôm nay, hai tên này đã bật lên lòng yêu mến không gian trong lành của Lộc Uyển và ngưỡng mộ sự thảnh thơi trong sáng trong ánh mắt nụ cười của những tăng ni đang tu học theo pháp môn Làng Mai của Sư Ông. Một anh chàng đã buột miệng nói “Sẽ có một ngày em lên Lộc Uyển, mà em chỉ đi một mình thôi để tận hưởng và khám phá ra cái điều bí ẩn mà em cảm thấy ở nơi đây.”

Có gì đâu, đó chỉ là một sự “Tự do đích thực”. Nó được thể hiện ra bằng lời kinh, dáng điệu, ánh mắt, nụ cười của các người đang tu tập hành trì điều Phật dạy tại tu viện Lộc Uyển mà thôi.

Bố đã làm cầu nối cho con cháu và bạn bè cùng hiện diện ngày hôm nay, để chứng kiến cát bụi về với cát bụi. Bố về với cây cỏ rừng núi thênh thang. Thân hình chỉ để dùng tạm trong một thời gian rồi phải trả về cho thiên nhiên muôn thuở. Tử sinh chỉ là ngưỡng cửa mà con người chúng ta bước qua và bước lại của hai trạng thái sống và chết. Nếu nhận ra và hiểu được thì giải quyết được nỗi sợ chết. Hết lo sự chết sẽ đến thì là sống, mà sống như thế nào để cho thật tròn đầy với tự do đang có.

Chúng con đang ngẫm nghĩ về nó!

Sư ông Nhất Hạnh đã giúp chúng con tìm ra câu giải đáp với bài thơ Tự Do. Và để đến nay, Bố Sỹ thực hiện tính chất tự do này cho chúng con được chiêm nghiệm rõ ràng hơn. Đó, một bài học làm thế nào để có Tự Do. Chúng con xin lãnh nhận và thực tập.

Cái vấn đề còn lại là thành công được bao nhiêu phần trăm!?

California, ngày 14 tháng 12 – 2025

Chân Nhã Uyển – Doãn Tư Liên

BỐ ƠI, ĐI LĂNG QUĂNG THÔI! - Doãn Quốc Hưng

Tôi học được cụm động từ “đi lăng quăng” của bố Sỹ vào những ngày còn học tiểu học. Sau giờ tan trường hay vào cuối tuần, thỉnh thoảng bố lại hỏi mấy thằng con trai: “Có đi lăng quăng không?” Dĩ nhiên là có rồi! Ngồi ở thùng xe phía sau chiếc Daihatsu, chúng tôi theo bố đi giao sách ở những tiệm sách, sạp báo ở trung tâm Sài Gòn. Cũng có khi chỉ là ra một công viên, chúng tôi được chạy nhảy, trong khi bố ngồi trên xe viết lách. Không rõ có bao nhiêu tác phẩm của Doãn Quốc Sỹ được viết trong hoàn cảnh này.

Rồi cụm từ “đi lăng quăng” trở lại sau gần một nửa thế kỷ. Ở căn nhà Lampson thành phố Garden Grove, mỗi chiều tôi đi làm về ghé qua, bố đã ngồi đợi trước cửa. Thấy tôi đến, bố hỏi ngay: “Có đi lăng quăng không?” Thế là hai bố con bắt đầu hành trình “lăng quăng” đúng nghĩa, qua những khu dân cư ở gần nhà. Đi không có phải là để đến một nơi chốn nào đó. Đi chỉ để mà đi, để hai bố con có thì giờ ngồi bên nhau trò chuyện. 50 năm trước, bố chở con đi; 50 năm sau đổi ngược lại. Cuộc đời xoay vòng là vậy…

Hành trình “lăng quăng” của hai bố con trong một hai năm nay chỉ khoảng ba dặm, do sức khỏe của bố xuống nhiều. Chủ yếu là quanh block đường Dale-Chapman-Magnolia-Lampson. Hồi còn minh mẫn, bố đặt tên block đường này là “Đợi- Chờ- Mặc Nó Líu Lo- Lắm Sự” (theo cách đọc trại sang tiếng Việt tên của bốn con đường). Bố tỏ ra thích thú với việc đặt tên Việt “tiếu lâm” cho những con đường mà mình đi qua. Đường Katella có tên Việt là “Kể Tên Lạ”; Bushard là “Bút Sa Gà Chết”…

Hành trình ba dặm có vẻ ngắn, kéo dài khoảng nửa giờ, nhưng đủ để bố ôn lại những điều vẫn nhớ ở tuổi 103. Tai gần như điếc, mắt chỉ còn thấy lờ mờ, những điều hai bố con nói với nhau là những câu chuyện lập đi lập lại trong nhiều năm qua. Những câu chuyện có liên quan đến một đời người kéo dài hơn một thế kỷ; sinh ra lớn lên ở một ngôi làng ngoại thành Hà Nội; di cư vào Nam để viết văn, dạy học; cho đến khi nhắm mắt lìa đời ở miền Nam Cali.

Bố vẫn nhớ làng Cót có cây si đầu làng chứ không phải cây đa. Đi từ đầu làng vào sẽ qua miếu Chợ, miếu Chùa, mộ Vua, miếu Cả, ao Cậy, ao Cầu… Đầu làng có con sông Tô Lịch; nay đã thành ruộng rau muống, nên bố đọc lại 4 câu thơ:

Sông xưa giờ đã nên đồng

Chỗ làm nhà cửa chỗ trồng ngô khoai

Đêm nghe tiếng ếch bên tai

Giật mình còn tưởng tiếng ai gọi đò… 

Rồi từ làng Cót, bố liên tưởng đến làng Láng của mẹ, cách nhau chỉ khoảng hai cây số, nơi có ngôi nhà với khu vườn bao quanh bốn mặt của cụ nhạc phụ Tú Mỡ có tám người con:

Năm trai ba gái tám tên

Trung, Hiền, Thảo, Dũng, Hùng, Chuyên, Vỹ, Cường

“…Cả tám người đều ra người thiên cổ cả rồi…Bố con mình không ai nằm mơ thấy mẹ; chắc là mẹ về với cõi Phật rồi. Người sống hiền đức cả đời thì phải về cõi Phật thôi…” Bố vẫn nói vậy… 

Nhắc đến Tú Mỡ, bố nhắc Việt Nam có hai nhà thơ tên Hiếu: Tú Mỡ Hồ Trọng Hiếu, và Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu, là người Sơn Tây, nơi có núi Tản Viên, sông Đà Giang, cho nên lấy bút hiệu là Tản Đà. Rồi bố đọc một lèo bài Thề Non Nước từ câu đầu “Nước non nặng một lời thề…” cho đến câu kết “…Non non nước nước không nguôi lời thề…”, và kết luận rằng bài thơ có  “…vũ trụ nhân sinh quan trùng trùng duyên khởi…” 

Bố nhớ ngày xưa học trung học ở Hà Nội có thầy là cụ Vũ Đình Liên, nhà thơ nổi tiếng với bài thơ bất hủ Ông Đồ Già. Bố đọc dõng dạc bài thơ, ngân nga dài giọng ở hai câu cuối: “Những người muôn năm cũ, hồn ở đâu bây giờ…” 

Bạn bè văn nghệ thì nhóm Sáng Tạo là nhất. “Thất tinh nay chỉ còn nhị tinh” là Trần Thanh Hiệp và Doãn Quốc Sỹ. Năm người ra thiên cổ là Mai Thảo, Ngọc Dũng, Duy Thanh, Thanh Tâm Tuyền, Nguyễn Sỹ Tế. Trong đó bác Mai Thảo là tếu nhất. “Ngài” có bài thơ bất hủ là:

Thế giới có triệu điều không hiểu

Càng hiểu không ra lúc cuối đời

Chẳng sao khi đã nằm trong đất

Nhìn ở sao trời sẽ hiểu thôi!

Bố cười đắc chí: “Bây giờ thì Ngài đã hiểu rồi!...”

Bố rất thích bài thơ ghép chung với chú Nguyễn Đình Toàn. Bốn câu đầu của chú Toàn:

Lúa Thủ Thiêm ngọn chìm ngọn nổi

Gió xa lộ lúc thổi lúc ngưng

Gặp nhau tay bắt mặt mừng

Vui thì vui vậy biết chừng nào xa…

 

Sáu câu sau là của bố:

Đỉnh trời vằng vặc gương nga

Long lanh soi tỏ lòng ta lòng mình

Gương trong mình lại soi mình

Thấy tình thăm thẳm, thấy hình phù du

Nẻo đời gió bụi kỳ khu

Biết ai còn mất tình thu võ vàng.

Sáu câu này được in lại trong thư cảm tạ trong tang lễ của bố; là tâm tình biệt ly với người đi xa, như bố giải thích: “…thoạt đầu là lạc quan vì tin rằng người đi xa nhưng tình thì vẫn luôn còn mãi; nhưng nói vậy chỉ là để dối lòng thôi, chứ kẻ ở vẫn cứ man mác buồn…”

Bạn bè văn nghệ bố cũng thường nhắc đến Nhã Ca, Trần Dạ Từ, hỏi tôi giờ đang ở đâu. Khi tôi trả lời Thụy Điển, bố gật gù “Bắc Âu quanh năm tuyết phủ trắng xóa…”

Bố rất tâm đắc với nghề đi dạy học của mình. Dạy ở ba trường đại học là Sư Phạm, Văn Khoa, Vạn Hạnh, nên học trò đông vô số kể. “…Lương nhà giáo thì thanh đạm thôi, nhưng tình thầy trò là vô giá…”

Bố vẫn thuộc lòng một số bài ca dao. Khi đọc hết bài:

Hôm qua tát nước đầu đình

Bỏ quên cái áo trên cành hoa sen….

…Giúp em quan tám tiền cheo

Quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau.

Bố dí dỏm kết luận: “Giúp thế anh là chú rể rồi còn gì! Cô gái sẽ nguýt và mắng là nỡm! Cà chớn!...”

Đi tù 12 năm, nhưng không nghe bố kể sống trong tù cực khổ ra sao, chỉ thường nói: “… Bố ở tù cộng sản hai lần, một lần bốn năm, một lần tám năm. Nghiệp nặng đã trả xong, bây giờ vui với con cháu…”

Hai bố con thường ghé vào chùa Quán Thế Âm trên đường Magnolia. Một chị làm công quả ở chùa biết ông già 100 tuổi hầu như ngày nào cũng vào chùa lễ Phật, phục lăn. Thấy bố đến, chị đon đả ra chào, rồi giới thiệu với những Phật tử viếng chùa, nói rằng hình ảnh hai bố con dắt nhau đi chùa làm chị rất ngưỡng mộ. Khi lễ Quan Âm, thường thì tôi đọc trước, bố đọc theo: “Nam Mô Đại Bi Quan Thế Âm Bồ Tát”. Nhưng có những ngày như trong tiềm thức vọng về, bố niệm dõng dạc theo cách riêng của mình: “Nam Mô tầm thinh cứu khổ cứu nạn linh cảm Đại Từ Đại Bi Quan Thế Âm Bồ Tát; Nam Mô Đại Thế Chí Bồ Tát; Nam Mô Đại Nguyện Địa Tạng Vương Bồ Tát”.

Gần 10 năm, hành trình “đi lăng quăng” và câu chuyện chỉ có thế. Không thấy phiền muộn, chỉ toàn niềm vui. Nó có thay đổi theo sức khỏe yếu dần của bố. Khi bắt đầu quên nhiều hơn, bố nghe tôi “nhắc tuồng” vài chữ đầu trong mỗi câu chuyện để nói theo. Vài tuần trước khi mất, khi bố nắm tay tôi để bước đi, tôi cảm giác được sức tựa ngày càng nặng hơn.

Một tuần trước khi mất, một chiều tôi đến để rủ “đi lăng quăng”, bố vẫn nằm trong giường. Tôi ngồi cạnh hỏi to: “Bố ơi, đi lăng quăng không?” Bố vẫn nhắm mắt, trả lời “Không!” Hỏi ba lần đều trả lời như vậy, điều chưa bao giờ xảy ra với tác giả của truyện “Đi”. Tôi biết ngày đó đang tới gần. 

Dạo gần đây thỉnh thoảng bố ôm bụng, nhăn mặt, nhưng hỏi thì bảo không đau. Thứ Sáu 10 tháng 10, y tá tới nhà khám, không định ra bệnh, đề nghị đưa vào nhà thương để chẩn đoán. Trưa Thứ Bảy gọi 911 đưa vào bệnh viện West Anaheim. Sau khi CT scan, bác sĩ cho biết có một khối u ở ruột già có thể làm nghẽn đường tiêu hóa, hỏi gia đình có muốn chữa trị không? Các con đều đồng ý là không chữa trị, chỉ cần giảm đau. Chủ Nhật bắt đầu tiêm morphine. Thứ Hai bố bắt đầu thở nặng kiểu người hấp hối, gia đình dự định mời các sư cô chùa Đại Bi đến vào sáng hôm sau để đọc kinh cầu an. 9:55 phút sáng Thứ Ba, tôi vẫn còn nắm tay bố niệm Phật, thấy hơi thở của bố đã nhẹ lắm rồi. Sau đó, tôi đi xuống cổng bệnh viện để đón hai sư cô đến lúc 10:00. Khi đi thang máy lên phòng ở lầu ba, sư cô còn hỏi “Hôm nay là cầu an hay cầu siêu?” Tôi trả lời “cầu an” vì bố còn sống. Lên đến giường bệnh thì bố đã ra đi lúc 10:05 ngày 14 tháng 10. Lễ cầu siêu diễn ra ngắn gọn ngay sau đó.

Lúc đó trời Nam Cali bỗng dưng đổ cơn mưa như để gột sạch đường trần thế… 

Tôi nhớ vào tối Chủ Nhật ngồi bên giường bệnh, nắm tay bố để niệm “Nam Mô A Di Đà Phật”. Thỉnh thoảng, tôi ghé vào tai bố nói rằng: “Bố sống đời hiền đức, nay bố ra đi bình an, bố nhớ theo ánh sáng của Phật Di Đà…” Tay tôi nắm tay phải của bố để hộ niệm. Chỉ ít phút sau, tự nhiên bố đưa tay trái sang nắm chặt tay của tôi. Giống như cái nắm tay lúc “đi lăng quăng”. Cái nắm tay lúc cận tử thật chân tình. Tôi cảm nhận được sự bình an truyền sang cho mình…

Trăm năm một đời người của bố kết thúc nhẹ nhàng như thế. Sống cả đời lo cho con, cuối đời chẳng làm phiền con cháu, lúc ra đi cũng vậy…

Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn viết lời ca “…Đi đâu loanh quanh cho đời mỏi mệt…”

Nhạc sĩ Phạm Duy viết trong Rong Khúc về hành trình sau cái chết của mình “…Ta vứt sau ta những nẻo đường trần, Ta vút bay theo những nẻo đường tiên…”

Bố tôi thì thích “đi lăng quăng” lúc cuối đời. Đi chỉ để mà đi, thong dong, an nhiên, tự tại. Sau một ngày làm việc, “đi lăng quăng” không phải là bổn phận của con đối với bố, mà là những giây phút tôi tìm thấy an lạc cho chính mình.

“Đi lăng quăng” là cách nói giản dị, khôi hài kiểu của bố. Nhưng cả cuộc đời của bố là một con đường thẳng tắp, thanh thản đi qua một thế kỷ bể dâu của dân tộc. Tôi nhớ lại lời bố nói về mẹ: “Người sống hiền đức cả đời thì phải về cõi Phật thôi…”

Tạm biệt bố. Ở một thế giới nào đó, rồi hai bố con sẽ lại có dịp “đi lăng quăng” với nhau… 

Doãn Hưng

14/11/2025

ÁY NÁY - Tâm tình của cháu Ngọc Tồ vớ Bác Trai

Hồi còn nhỏ cháu thường đạp xe sang nhà bác Sỹ trai và bác Sỹ gái ở 338/60B hẻm Thành Thái để sinh hoạt với các anh chị nhiều hơn là ở nhà 183 Lý Thái Tổ của mình. Hai bác và các anh chị đặt cho cháu cái tên rất đúng với cá tính của mình: Ngọc tồ, phá phách nghịch ngợm như con trai, quần áo lúc nào cũng....không mấy sạch sẽ. 

Đến nay 62 tuổi, cái tên cúng cơm này vẫn còn chính xác với cháu. Chị Khánh vừa viết một bài rất cảm động nhắc lại những kỷ niệm thời thơ ấu, để tưởng niệm bác Sỹ trai vừa qua đời. Chị kể kỷ niệm cháu Ngọc tồ núp trong xe Daihatsu  của bác để đi bơi lậu ở một club thể thao của Pháp trong Saigon (Cercle). Bác Sỹ nhắm mắt làm ngơ cho đứa cháu được vào tập bơi để rồi sau này nó có tí vốn bơi lap swim cả tiếng không biết mệt. 

Chị Khánh đặt giả thuyết: không biết bác có bị áy náy lương tâm về việc này không. Cháu Ngọc tồ hưởng lợi swim thì đoán là chắc có, tuy bác không nói ra. Sau này đọc nhiều truyện của bác, cháu thấy rõ nét cái áy náy, cái tự vấn mình, cái không hoàn hảo rất người của bác. 

Nhân vật ông Giáo trong truyện ngắn Cò Đùm (hoàn tất tháng Tám, 1974) tất nhiên là một tổng hợp của nhiều người thật, việc thật, trong kinh nghiệm từng trải nhiều thập niên của bác. Cháu Ngọc tồ, cũng theo nghiệp giáo của bác và ba mẹ cháu, vô cùng cảm động trước cái trăn trở của ông Giáo khi đã có ý coi thường người nông dân ít học làm việc chích thuốc dạo (trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp) sẵn sàng đi theo ông Giáo về nhà chích thuốc cứu sống bà Giáo: “Thực là khôi hài cho tâm trạng ‘trí thức’ của tôi lúc đó – và vẫn đầy rẫy, đầy rẫy bây giờ - cho rằng việc tôi đến dựng Cò Đùm dậy vào lúc 1 giờ sáng là chính tôi đã ban danh dự cho Cò Đùm”.

Vậy mà những ngón tay cáu bẩn đồng ruộng của Cò Đùm đã “nhay nhay khua tìm cho đúng veine” và chích thuốc trụ sinh cứu sống bà Giáo. Ông Giáo mang ơn và hứa sẽ nhận mang đứa con trai trưởng của Cò Đùm vào nam và nuôi cho nó ăn học nên người. Nhưng ông Giáo đã thất hứa với Cò Đùm, không cho con Cò Đùm đi theo cùng gia đình vào nam, và giải thích một cách hoàn toàn hợp lý: “Tôi giải thích cho Cò Đùm hiểu cảnh băng qua vùng giới tuyến, khoảng đai trắng dù ngắn đến mấy, vẫn là đi dây với tử thần, một anh lê dương hứng chí bất tử lẩy cò, một quân nhân chợt bất tử cảm thấy lòng yêu Bác, yêu Đảng dạt dào cũng lẩy cò. Bởi vậy khi vào tề, thường gia đình càng thu gọn càng hay. Gia đình tôi đã đủ người già với trẻ dại, nếu lại lịu địu thêm thằng con trưởng của Cò Đùm, nhỡ có thế nào, nhỡ có mệnh hệ nào, cả hai bên cùng ân hận.”  Lý do ông Giáo đưa ra hoàn toàn hợp lý! Nhưng cái áy náy lương tâm thì không lý luận trắng đen được!

Nếu không áy náy với lương tâm thì làm sao sau khi ông Giáo và gia đình đã vào trong nam an toàn, ông Giáo đã hằng tuần “chăm chăm đợi đúng đến ngày đó, giờ đó theo dõi chương trình ‘Phỏng Vấn Người Tìm Tự Do’ để mong tìm thấy một ‘chàng thanh niên có chiếc răng nanh khểnh và mang máng một bên mắt híp, còn mặc nguyên bộ bà ba đen ngoài bưng và chân còn giữ nguyên đôi dép Bình Trị Thiên’ con trai trưởng của Cò Đùm?! 

Cái áy náy này có lẽ đã theo đuổi ông Giáo vào đến trong nam, và có lẽ sâu thẳm trong lương tâm, vì người con trai của Cò Đùm chắc đã bị kẹt lại ở miền bắc với tương lai mù mịt bấp bênh, như Cò Đùm đã lo lắng.

Cái đẹp và cái nhân bản trong việc cầm bút, cầm phấn và cách sống của bác Sỹ đã được nhiều người ghi nhận; điều này không có gì mới. Theo cháu, điều ít ai nói đến là bác rất chân thành với cái không hoàn hảo và áy náy lương tâm của giới trí thức (thí dụ như ông Giáo trong truyện Cò Đùm) và chia sẻ nó với các độc giả, trong đó có cháu Ngọc tồ của bác. 

Chị Khánh cứ lo là viết sau khi bác mất một thời gian sẽ nặng về lý trí và thiếu con tim. Cháu Ngọc tồ thì không thấy như vậy. Nhìn từ một góc cạnh khác về một tác phẩm ít độc giả biết đến như Cò Đùm làm cháu thấy nhớ và gần bác hơn, vì những cái không hoàn hảo và áy náy lương tâm, từ nhỏ đến lớn, rất cần được ghi nhận. Mình nhận biết nó, để mình can đảm hơn trong việc tự vấn chính mình và tu tập. Để gìn vàng giữ ngọc cho nhau đó mà. 

Cháu/em Ngọc tồ

(Trên xe lửa Amtrak, 22 tháng 11, 2025)